Không cần tin vào thần linh vẫn có thể xin miễn trừ tôn giáo khỏi việc dùng AI tại nơi làm việc

Việc từ chối sử dụng trí tuệ nhân tạo tại nơi làm việc lâu nay thường gắn với các lý do tôn giáo truyền thống. Nhưng một trường hợp mới tại Mỹ cho thấy ngay cả người không tin vào thần linh cũng có thể viện dẫn niềm tin của mình để được miễn trừ.

David Durman, một cán bộ quản lý của Đại học Kentucky, vừa chính thức giành được quyền miễn trừ tôn giáo khỏi việc sử dụng AI trong công việc. Anh tự nhận mình là người theo chủ nghĩa nhân văn thế tục (nontheistic Humanist), tức là không tin vào một đấng thần linh cụ thể nhưng vẫn xây dựng hệ giá trị đạo đức dựa trên nền tảng khoa học và lý trí.

Niềm tin không cần đến thần linh

Chia sẻ với TechCrunch, Durman giải thích rằng chủ nghĩa nhân văn là tập hợp những quan điểm về trải nghiệm con người và cách con người tương tác với thế giới. Trọng tâm của nó là hạnh phúc và sự phát triển của con người, cả ở phương diện cá nhân lẫn tập thể, đồng thời kêu gọi mỗi người nỗ lực cải thiện bản thân và những người xung quanh.

Khi chứng kiến AI ngày càng phổ biến trong đời sống hằng ngày, Durman đã tìm đến Hiệp hội Nhân văn Hoa Kỳ (AHA) — một tổ chức phi lợi nhuận thúc đẩy chủ nghĩa nhân văn thế tục — để tìm hiểu cách giành được sự bảo vệ pháp lý khỏi việc buộc phải dùng AI tại nơi làm việc. Theo anh, việc sử dụng công nghệ này đi ngược lại niềm tin của mình.

"Cách chúng ta trở thành những chủ thể đạo đức cho bản thân và cho người khác là thông qua việc chủ động vận dụng trí óc. Việc suy giảm khả năng đó do dùng AI chắc chắn sẽ tác động tiêu cực đến năng lực ấy."

Trong một tuyên bố được AHA công bố, Durman viết rằng AI đang cản trở khả năng kiếm sống của con người, chi phí môi trường của nó đe dọa nhân loại và hành tinh, còn việc nó thay thế và đánh cắp sáng tạo của con người đang đe dọa những yếu tố văn hóa như nghệ thuật và văn học — những thứ khiến xã hội phát triển.

Khi quan ngại đạo đức được pháp luật bảo vệ

Chủ nghĩa nhân văn không đối lập với tôn giáo, nhưng thường thu hút những người hoài nghi về thần linh hay các thế lực siêu nhiên, trong khi vẫn tìm kiếm một khuôn khổ khoa học và đạo đức để neo đậu bản thân.

Alexandria Huiskens, luật sư của AHA, cho biết quan ngại về AI và phẩm giá con người có thể xuất hiện trong nhiều tôn giáo và truyền thống khác nhau, từ giáo lý Công giáo, chủ nghĩa Phổ quát cho đến chủ nghĩa nhân văn. Bà nhấn mạnh mong muốn những người theo chủ nghĩa nhân văn hoặc không hữu thần hiểu rằng họ cũng thuộc nhóm được pháp luật bảo vệ tại nơi làm việc.

Durman là người theo chủ nghĩa nhân văn đầu tiên giành được thỏa thuận tại nơi làm việc cho phép từ chối sử dụng AI, và là một trong những người đầu tiên công khai chia sẻ về quá trình theo đuổi các biện pháp bảo vệ này. Anh lấy cảm hứng từ trường hợp Erin Maus, một kỹ sư phần mềm theo chủ nghĩa Phổ quát Nhất thể, người từng giành được sự bảo vệ tương tự.

Phía nhà trường nói gì?

Người phát ngôn của Đại học Kentucky, Jay Blanton, cho biết nhà trường xem xét từng yêu cầu miễn trừ tôn giáo theo từng trường hợp cụ thể, dựa trên trách nhiệm công việc và hoàn cảnh của người đề nghị.

"Trong trường hợp này, nhà trường xác định có thể đưa ra một thỏa thuận phù hợp trong khi vẫn cho phép nhân viên tiếp tục thực hiện các chức năng thiết yếu của vị trí. Khi công nghệ và trách nhiệm công việc thay đổi, các thỏa thuận có thể được xem xét lại để đảm bảo vẫn hợp lý và khả thi."

Trường hợp của Maus đặc biệt hiếm vì ngày nay rất ít kỹ sư phần mềm viết mã mà không có sự hỗ trợ của AI. Nhưng với vai trò hành chính của Durman — hỗ trợ các nhà nghiên cứu nộp đơn xin tài trợ — anh không bắt buộc phải dùng AI. Dù vậy, giống như nhiều nhân viên ở các lĩnh vực khác, một số đồng nghiệp và cấp trên đã khuyến khích nhân viên thử các công cụ này, nên anh muốn chủ động giành sự miễn trừ ngay từ bây giờ, phòng trường hợp lời khuyến nghị trở thành yêu cầu bắt buộc trong tương lai.

Góc nhìn cho người lao động Việt Nam

Câu chuyện này đặt ra một vấn đề đáng suy ngẫm với người lao động ở bất kỳ quốc gia nào, trong đó có Việt Nam: khi AI ngày càng được đưa vào quy trình làm việc, đâu là ranh giới giữa việc khuyến khích áp dụng công nghệ và việc áp đặt công nghệ lên người lao động?

Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể về quyền từ chối sử dụng AI vì lý do niềm tin cá nhân. Tuy nhiên, khi các công cụ AI trở thành tiêu chuẩn trong nhiều ngành nghề, các cuộc thảo luận về quyền của người lao động, về đạo đức sử dụng AI và về việc bảo vệ tư duy độc lập nhiều khả năng sẽ xuất hiện nhiều hơn.

Durman chia sẻ rằng với anh, đây là câu chuyện về niềm tin cá nhân. Anh không có ý áp đặt cách nghĩ hay cảm nhận lên người khác, nhưng hy vọng câu chuyện của mình sẽ khích lệ những ai có quan ngại tương tự mạnh dạn theo đuổi giải pháp phù hợp nhất với hoàn cảnh của họ.