Meta bị cáo buộc phớt lờ lệnh tòa án Brazil về thiên vị chính trị trên nền tảng

Các tổ chức giám sát nền tảng Sleeping Giants Brasil và CTRL+Z vừa đệ trình bằng chứng mới lên Tòa án Bầu cử Tối cao Brazil (TSE), cáo buộc Meta có dấu hiệu đối xử bất bình đẳng giữa hai chiến dịch tranh cử của Tổng thống Lula và Thượng nghị sĩ Flávio Bolsonaro. Đáng chú ý, những bằng chứng này xuất hiện bất chấp lệnh của tòa yêu cầu Meta đảm bảo điều kiện công bằng cho các ứng viên.

Minh họa về thuật toán và thiên vị trên mạng xã hội

Bằng chứng từ công cụ tìm kiếm và AI

Theo hồ sơ gửi lên Thẩm phán Marco Aurélio Bellizze, các tổ chức này đã thử nghiệm tìm kiếm từ khóa "brasil" trên WhatsApp và Instagram. Kết quả cho thấy hình ảnh của Thượng nghị sĩ Flávio Bolsonaro xuất hiện ở vị trí đầu tiên, kèm số bầu cử và tên người đồng hành tranh cử.

Đáng chú ý hơn, khi tìm kiếm từ "ladrão" (kẻ trộm) trên WhatsApp, kết quả trả về hình biếm họa Tổng thống Lula trong bộ đồ tù nhân sọc, cùng thông điệp mang tính miệt thị. Trên Instagram, cùng từ khóa này lại hiển thị GIF "Vote 13" — số hiệu bầu cử của đảng Công nhân gắn với Lula.

Các tổ chức cũng chỉ ra sự khác biệt trong cách gợi ý hashtag: tìm "lula" thì gợi ý đầu tiên là "#lulaladrão", trong khi tìm "bolsonaro" thì hashtag chỉ trích "#bolsonaronuncamais" lại nằm trong số những gợi ý cuối cùng.

Câu hỏi về Meta AI

Một thử nghiệm gây tranh cãi liên quan đến Meta AI — trợ lý trí tuệ nhân tạo tích hợp trong WhatsApp. Hai người dùng yêu cầu hệ thống chọn một số ngẫu nhiên từ 1 đến 25 mà không đưa ra bất kỳ hướng dẫn nào liên quan đến bầu cử. Một lần AI trả lời "13", lần khác trả lời "22" — tương ứng với số hiệu bầu cử của Lula và Flávio Bolsonaro.

Các tổ chức thừa nhận những kết quả này chưa đủ để kết luận Meta AI có thiên vị bầu cử, nhưng cho rằng chúng đặt ra yêu cầu cấp thiết về tính minh bạch trong cách hệ thống AI đưa ra câu trả lời.

Tòa án gia tăng áp lực

Thẩm phán Bellizze trước đó đã yêu cầu Meta áp dụng tiêu chí giống hệt nhau cho cả hai chiến dịch và chứng minh việc tuân thủ. Hội đồng thẩm phán toàn phần đã ủng hộ quyết định này vào thứ Sáu.

Đến Chủ nhật, ông tiếp tục ra hạn chót 24 giờ và cảnh báo mức phạt hàng ngày 500.000 real (khoảng 99.000 USD) có thể tăng gấp đôi lên 1 triệu real nếu Meta tiếp tục không tuân thủ.

Các tổ chức yêu cầu Meta không chỉ khắc phục các vấn đề đã phát hiện mà còn phải công bố các tiêu chí quyết định thứ tự hiển thị hình ảnh, gợi ý hashtag và câu trả lời do AI tạo ra.

Meta phản hồi thế nào?

Meta phủ nhận việc cố ý ưu ái bất kỳ ứng viên nào và đổ lỗi cho các vấn đề trước đó là do lỗi kỹ thuật. Tuy nhiên, tính đến thời điểm công bố, công ty chưa đưa ra phản hồi cụ thể về các bằng chứng mới.

Bên cạnh hành động pháp lý, các tổ chức còn tổ chức biểu tình ôn hòa mang tên "Meta, Hands Off Our Election" (Meta, đừng can thiệp vào cuộc bầu cử của chúng tôi) bên ngoài trụ sở Meta tại São Paulo, nhằm gây áp lực công khai đòi minh bạch thuật toán trong mùa bầu cử.

Góc nhìn cho độc giả Việt Nam

Vụ việc đặt ra câu hỏi quen thuộc nhưng ngày càng cấp bách với người dùng công nghệ trên toàn cầu, trong đó có Việt Nam: thuật toán của các nền tảng mạng xã hội và AI tạo sinh đang định hình cách công chúng tiếp nhận thông tin như thế nào?

Khi các công cụ tìm kiếm, gợi ý và trí tuệ nhân tạo trở thành "người gác cổng" thông tin, việc minh bạch hóa cách chúng xếp hạng và trả lời là yêu cầu chính đáng không chỉ trong bầu cử mà còn trong nhiều lĩnh vực khác. Đây cũng là bài học cho các cơ quan quản lý tại Việt Nam khi xây dựng khung pháp lý cho AI và nền tảng số trong thời gian tới.