Phụ nữ chạy siêu marathon

Siêu marathon: Vì sao phụ nữ ngày càng thống trị các giải chạy địa hình cực khắc nghiệt?

Trong nhiều thập kỷ, các giải chạy siêu đường dài (ultramarathon) luôn được xem là sân chơi của nam giới bởi thể lực và sự dẻo dai vượt trội. Tuy nhiên, những năm gần đây đã chứng kiến một làn sóng đảo ngược ngoạn mục: phụ nữ không chỉ tham gia mà còn liên tục phá kỷ lục, thậm chí giành chiến thắng tuyệt đối trước các đối thủ nam. Điều này đặt ra một câu hỏi lớn liệu có tồn tại một lợi thế khoa học thực sự nào giúp phái nữ vượt trội trong các thử thách thể chất và tinh thần cực hạn?

Bài viết này sẽ đi sâu vào các nghiên cứu sinh lý học, góc nhìn tâm lý và những câu chuyện thực tế từ các vận động viên hàng đầu, nhằm lý giải hiện tượng thú vị này.

Bằng chứng từ các kỷ lục và số liệu thống kê

Trong các cự ly chạy phổ biến như marathon (42km), nam giới thường có thành tích tốt hơn nữ giới trung bình từ 10-12%. Sự khác biệt này đến từ khối lượng cơ lớn hơn, tim và phổi có khả năng bơm oxy hiệu quả hơn ở nam. Tuy nhiên, khi khoảng cách tăng lên, những lợi thế về sức mạnh này bắt đầu mờ nhạt và khoảng cách thành tích thu hẹp đáng kể.

Theo một nghiên cứu của RunRepeat và Hiệp hội các vận động viên siêu đường dài quốc tế trên dữ liệu hơn 20 năm, "khoảng cách tốc độ theo giới" giảm xuống chỉ còn 0.25% ở các giải chạy 100 dặm (khoảng 160km). Ở cự ly dài hơn 195 dặm (khoảng 314km), phái nữ thậm chí có tiềm năng chạy nhanh hơn nam giới.

Năm 2024, Jasmin Paris, một vận động viên người Scotland, đã đi vào lịch sử khi trở thành người phụ nữ đầu tiên hoàn thành Barkley Marathons – một trong những giải siêu marathon khắc nghiệt nhất thế giới với quãng đường 100 dặm (160km) vượt địa hình đồi núi hiểm trở, chỉ với 1 phút 39 giây trước giờ giới hạn 60 tiếng. Trước đó, giám đốc giải đấu Lazarus Lake từng tuyên bố: "Cuộc đua này quá khó cho phụ nữ. Họ đơn giản là không đủ dẻo dai để hoàn thành nó."

Những thành công vang dội khác tiếp tục củng cố xu hướng này:

• Rachel Entrekin (Mỹ) – Tháng 5/2025, cô trở thành người phụ nữ đầu tiên vô địch giải Cocodona 250 (400km) tại Arizona và đồng thời phá kỷ lục đường chạy.
• Sophie Woods (New Zealand) – Tháng 3/2025, cô phá kỷ lục tổng của giải Via Alpina (xuyên dãy Alps dài hơn 2.500km) với thành tích vượt trội hơn kỷ lục cũ đến 6 ngày.
• Yngvild Kaspersen (Na Uy) – Vừa trở thành người phụ nữ đầu tiên hai lần vô địch giải Ultra-Trail Mont Blanc CCC, một trong những giải chạy trail danh giá nhất thế giới.

Giải mã khoa học: Lợi thế sinh lý của phụ nữ

Giáo sư Andy Jones, chuyên gia hàng đầu về thành tích endurance tại Đại học Exeter, người từng đóng vai trò chủ chốt trong thử thách chạy marathon dưới 2 giờ của Eliud Kipchoge, đã chỉ ra ba yếu tố sinh lý tiềm năng giúp phụ nữ có lợi thế trong các hoạt động thể chất kéo dài:

• Chuyển hóa chất béo hiệu quả hơn: Phụ nữ có tỷ lệ mỡ cơ thể cao hơn nam giới, nhưng điều đặc biệt là họ đốt cháy chất béo này một cách hiệu quả hơn trong quá trình vận động kéo dài. Điều này cung cấp một nguồn năng lượng ổn định và bền bỉ hơn so với việc chỉ dựa vào carbohydrate.
• Cấu trúc cơ bắp đặc biệt: Nghiên cứu cho thấy phụ nữ có nhiều sợi cơ chậm (slow twitch) hơn – loại sợi cơ có khả năng sử dụng oxy hiệu quả cao, thích hợp cho các hoạt động endurance.
• Khả năng kháng mệt mỏi vượt trội: Trong các thử nghiệm khoa học, phụ nữ cho thấy khả năng duy trì sức mạnh lâu hơn qua nhiều giờ vận động liên tục so với nam giới.

Tuy nhiên, giáo sư Jones cũng thận trọng chỉ ra rằng khoa học về lĩnh vực này vẫn "đang đi sau" rất nhiều so với các nghiên cứu về cự ly ngắn hơn như marathon hay chạy nước rút. Tiến sĩ Richard Burden, đồng chủ nhiệm về sức khỏe và thành tích vận động nữ tại Viện Thể thao Vương quốc Anh, đồng quan điểm: "Hiện tại, chúng ta mới chỉ đang suy đoán... rõ ràng có một số sự thích nghi sinh lý ở phụ nữ có lợi cho các giải siêu đường dài, nhưng những điều này cần được chứng minh chặt chẽ hơn thông qua nhiều nghiên cứu hơn nữa."

Yếu tố tinh thần và chiến lược: Vũ khí bí mật?

Endurance ở cấp độ siêu marathon không chỉ là câu chuyện của thể chất. Đó là những ngày thi đấu liên tiếp, thiếu ngủ trầm trọng, địa hình và điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Với nhiều vận động viên nữ, phần thử thách tinh thần lại chính là nơi họ tỏa sáng.

Sophie Woods, người phụ nữ phá kỷ lục Via Alpina, chia sẻ về hành trình đầy trắc trở của mình khi phải đối mặt với cháy rừng làm thay đổi lộ trình, và cả những đàn ruồi trâu tấn công:

"Tôi đã rất mệt và có vô số con ruồi bâu quanh, tôi chỉ muốn khóc và suy sụp hoàn toàn. Nhưng tôi không thể dừng lại vì nếu ngừng di chuyển, chúng sẽ cắn tôi. Tôi nghĩ phụ nữ rất giỏi trong việc thích nghi và kiên trì. Một khi đã bắt đầu điều gì đó, bạn chỉ cần tiếp tục bước về phía trước cho đến khi chạm đến vạch đích."

Yngvild Kaspersen cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của "trò chơi tinh thần" (mental game) trong quá trình tập luyện của cô. Cô tin rằng tinh thần cộng đồng và sự gắn kết giữa các nữ vận động viên là một sức mạnh to lớn: "Chúng tôi là đối thủ nhưng cũng là người truyền cảm hứng cho nhau, thúc đẩy nhau tiến bộ hơn."

Chuyên gia dinh dưỡng thể thao Renee McGregor, một vận động viên ultra chạy lão luyện, đưa ra một quan điểm độc đáo về nguồn gốc sự bền bỉ của phụ nữ:

"Từ khi bước vào tuổi dậy thì, chúng ta phải đối mặt với một hệ thống hormone dao động liên tục. Chúng ta chưa bao giờ thực sự ghi nhận điều đó như một thành tựu, mà coi đó là một phần tất yếu khi là phụ nữ. Nhưng thực chất, đó chính là một quá trình endurance trong chính cơ thể mình, và tôi nghĩ đó có thể là một phần lớn nguồn sức mạnh của chúng ta."

McGregor cũng trích dẫn các nghiên cứu cho thấy phụ nữ có chiến lược phân bổ tốc độ ổn định (pacing) thông minh và kỷ luật hơn nam giới trong các giải chạy dài. Họ cũng thường có kế hoạch dự phòng kỹ lưỡng hơn cho những tình huống bất trắc.

Khoảng trống nghiên cứu và bài toán về sự tham gia

Lý do quan trọng nhất khiến cộng đồng khoa học vẫn chưa thể đưa ra những kết luận chắc chắn về lợi thế này, đến từ sự thiếu hụt dữ liệu cơ bản. Phụ nữ hiện chỉ chiếm khoảng 20% số người tham gia trên các vạch xuất phát của giải siêu marathon.

Nghiên cứu của mạng lưới SheRACES do Sophie Power sáng lập chỉ ra các rào cản lớn khiến phụ nữ e ngại tham gia, bao gồm:

• Nhận thức xã hội còn nhiều định kiến về năng lực thể chất của phụ nữ.
• Lo ngại về quỹ thời gian dành cho tập luyện (thường bị cuốn vào trách nhiệm gia đình).
• Sự hỗ trợ chưa đầy đủ tại các sự kiện (thiếu khu vực chăm sóc trẻ em, phòng thay đồ riêng, v.v.).

Tuy nhiên, cục diện đang dần thay đổi. Trong năm nay, một giải chạy trail ở New Zealand đã trở thành sự kiện đầu tiên thuộc hệ thống UTMB World Series đạt tỷ lệ nam nữ 50:50 trên vạch xuất phát. Các thành công của những vận động viên như Rachel Entrekin và Sophie Woods đang có hiệu ứng truyền cảm mạnh mẽ, đặc biệt là với thế hệ trẻ. Emily Fairs, một vận động viên 22 tuổi, chia sẻ về việc cô thấy rất nhiều người phụ nữ nhắn tin cho mình rằng họ đã bắt đầu chạy bộ sau khi xem những nội dung cô đăng tải.

"Khi tỷ lệ phụ nữ tham gia còn quá thấp, chúng ta gần như không có khái niệm về giới hạn thực sự của họ. Chúng ta mới chỉ bắt đầu thấy nhiều phụ nữ hơn chạy nhanh hơn và phá kỷ lục. Vậy thì, ai có thể biết được điều gì sẽ xảy ra trong 10 hay 15 năm tới?"