Sanity's Edge: Khi BBS năm 1994 được hồi sinh nhờ AI

Có một thời, trước khi internet phổ biến, người ta kết nối với nhau qua những bảng tin điện tử (BBS) bằng modem và màn hình. Nhưng Sanity's Edge lại đi theo một hướng hoàn toàn khác: không modem, không màn hình, chỉ có điện thoại và giọng nói.

Ra đời năm 1994 và hoạt động đến tháng 3/1997, Sanity's Edge là một BBS chỉ có thể truy cập qua điện thoại. Người gọi quay số, bấm phím và lắng nghe. Toàn bộ trải nghiệm diễn ra qua ống nghe điện thoại.

Minh họa flyer của Sanity's Edge

Một dự án cha con từ gara

Sanity's Edge được xây dựng bởi một người cha và cậu con trai mười tuổi tên Max, chạy trên một chiếc PC 286 chuyên dụng đặt trong ngôi nhà ở Tampa, Florida.

Câu chuyện bắt đầu từ gara. Trong một chiếc hộp đựng đồ lặt vặt, Max tìm thấy chiếc hộp bán lẻ còn nguyên vẹn của card thoại BigMouth cùng bộ SDK: card, phần mềm SDK, sách hướng dẫn giấy và mọi thứ đi kèm. Cậu bé đã tự học BASIC nên bộ công cụ phát triển này khiến cậu chú ý và hỏi cha về nó.

"Này con trai, để bố kể cho con nghe về SDK..." — đó là cách Max biết được SDK là gì.

Cùng thời điểm đó, Max có chiếc máy tính đầu tiên — một chiếc 8086 không có bộ đồng xử lý toán học — và cha cậu dạy C trên đó bằng Turbo C: cách tra cứu chức năng của một hàm trong sách tham chiếu, rồi đến mảng và bảng đa chiều.

Cha của Max là lập trình viên tự động hóa cho các đài phát thanh, làm việc tại nhà. Ông trở thành sysop (quản trị viên hệ thống) với biệt danh Dr. Null và viết phần backend cơ sở dữ liệu. Max viết phần lớn phần còn lại, bao gồm cấu trúc menu. Ý tưởng chủ đề "nhà thương điên" (asylum) là của cậu, và cậu tự tay lập trình mê cung. Cậu là người dùng số 7, với biệt danh Xela (Alex viết ngược).

Một "nhà thương điên" qua điện thoại

Số điện thoại 813-989-1950 là đường dây riêng của Max trong phòng ngủ, được nối cho bảng tin. Max thiết kế danh thiếp và tờ rơi cỡ lớn rồi phát tay. Ai cũng có thể gọi đến và đăng ký. Thành viên trả phí hàng tháng, khoảng năm đô-la theo ký ức của Max, và cậu tự mở những phong bì gửi đến qua bưu điện.

Người gọi được tiếp nhận vào một nhà thương điên. Các cơ sở tin nhắn là những "phòng trị liệu", các diễn đàn công khai là "Men in White Jackets" (Những người mặc áo trắng), và mọi giọng nói để lại đều trở thành một phần của câu chuyện hư cấu.

Trong ba năm, đường dây nhận hơn 26.000 cuộc gọi và thu thập hơn 46.000 tin nhắn thoại từ bạn bè, bạn học và những người xa lạ khắp vùng Tampa Bay. Giọng của mẹ Max có mặt trong khá nhiều bản ghi, bao gồm cả đoạn "What is Sanity's Edge?", còn giọng của cha cậu — khi còn trẻ — chào đón bạn đến với Men in White Jackets.

Bản đồ menu vẽ tay của Sanity's Edge

Hành trình giải mã nhờ AI

Cha của Max đã qua đời nhiều năm trước. Trong đống công nghệ và dữ liệu ông tích trữ có một bản sao lưu của Sanity's Edge — được chép từ ổ cứng sang ổ cứng, rồi sang ổ thể rắn (SSD), và cuối cùng là một đĩa CD dán nhãn "Sanity's Edge" mà mẹ Max tìm thấy và trao lại cho anh.

Phải mất ba thế hệ AI và dự án Reverse Engineer Anything (REA) mới có thể giải mã được nó:

• ChatGPT 3, hơn một năm trước, làm rất kém.
• Sonnet 4 gần như giải mã được mọi thứ và xây dựng trang bảo tàng đầu tiên, nhưng đó là một bản tái tạo tồi và âm thanh không bao giờ phát đúng.
• Claude Sonnet 5.5 cùng REA đã mở được hoàn toàn: bộ giải mã âm thanh (codec) được tìm thấy trong chính bộ chuyển đổi của hãng Talking Technology nằm trong kho lưu trữ, chương trình và nhật ký được đọc trực tiếp, và giờ mọi bản ghi đều phát đúng như xưa.

Mã nguồn C bị thiếu cũng đã được phục dựng lại, từng hàm một, từ mã máy.

Ý nghĩa với giới công nghệ Việt Nam

Câu chuyện của Sanity's Edge không chỉ là một ký ức hoài niệm. Nó phản ánh một vấn đề mà nhiều tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân tại Việt Nam đang phải đối mặt: dữ liệu cũ bị mắc kẹt trong các định dạng độc quyền hoặc phần mềm đã thất truyền.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, không ít hệ thống cũ của các cơ quan, tổ chức trong nước vẫn lưu trữ dữ liệu ở những định dạng mà không còn ai biết cách đọc. Các mô hình AI tạo sinh hiện đại, khi được kết hợp với phương pháp dịch ngược (reverse engineering) có hệ thống, đang mở ra khả năng "đọc lại" những kho dữ liệu tưởng chừng đã mất.

Đây là một tác phẩm được tạo ra chung, và giờ nó có cơ hội tồn tại lâu dài. Cảm ơn Bố, và cảm ơn AI.

Với những người làm công nghệ tại Việt Nam, đây có thể là gợi ý đáng tham khảo: việc đầu tư vào AI để khôi phục và bảo tồn dữ liệu di sản số không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà còn là cách giữ gìn ký ức tập thể trong kỷ nguyên số.

Bạn có thể trải nghiệm lại bảng tin này qua web, chọn ngày mình muốn "gọi đến" — và nghe lại những giọng nói của một thời đã qua.