Tại sao các công ty Nhật Bản lại kinh doanh nhiều lĩnh vực đến thế?

Hãy xem xét trường hợp của Toto. Nếu bạn từng chú ý đến nhà vệ sinh công cộng ở Mỹ, có thể bạn sẽ nhận thấy logo serif "TOTO" khá đặc trưng. Toto không chỉ là nhà sản xuất toilet lớn nhất thế giới, mà tại Nhật Bản, 80% hộ gia đình sử dụng bidet của hãng này. Tuy nhiên, câu chuyện thành công gần đây của Toto không hề liên quan đến bồn cầu.

Môi trường làm việc tại các công ty Nhật Bản

Từ năm 1988, Toto sở hữu một bộ phận gốm sứ tiên tiến sản xuất một linh kiện cực kỳ chính xác gọi là "khay tĩnh điện" (electrostatic chuck hay e-chuck). Đây là tấm gốm dùng để giữ tấm wafer silicon ổn định trong quá trình khắc vi mạch bằng plasma. Việc sản xuất linh kiện này khó khăn đến mức chỉ có rất ít công ty trên thế giới làm được, và hầu hết đều đến từ Nhật Bản.

Khi nhu cầu về AI bùng nổ, nhu cầu về bộ nhớ băng thông cao cho trung tâm dữ liệu cũng tăng theo, kéo theo nhu cầu khổng lồ về e-chuck. Đột nhiên, bộ phận gốm sứ của Toto trở thành mỏ vàng, tạo ra phần lớn lợi nhuận hoạt động của công ty. Một công ty chuyên làm toilet đã trở thành nhà cung cấp quan trọng cho chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.

Sự đa dạng kỳ lạ của các tập đoàn Nhật Bản

Tuy nhiên, Toto không phải là trường hợp ngoại lệ. Hầu hết các công ty lớn tại Nhật Bản đều kinh doanh hàng ngàn sản phẩm dường như không liên quan đến nhau.

Kyocera, một đối thủ khác của Toto trong lĩnh vực e-chuck, không chỉ làm gốm công nghiệp mà còn sản xuất máy in, smartphone, bút bi, dao nhà bếp, module năng lượng mặt trời, thậm chí là răng và khớp nhân tạo thay thế. Yamaha thì nổi tiếng với cả piano, xe máy, thuyền, thiết bị âm thanh, gôn, robot công nghiệp và kim loại đặc biệt.

Sản xuất công nghiệp chính xác

Điều đáng ngạc nhiên là họ làm tất cả những thứ này cực kỳ tốt. Có những đầu vào độ chính xác cao mà gần như chỉ có các công ty Nhật Bản sản xuất được. Điều này hoàn toàn khác với các công ty Mỹ, nơi sự chuyên môn hóa thường được ưu tiên hàng đầu.

Mô hình "J-Firm" và các bó thực hành bổ trợ

Tại sao các công ty Nhật Bản lại như vậy? Câu trả lời nằm ở cấu trúc nội bộ của họ. Các nhà kinh tế học Paul Milgrom và John Roberts đã đưa ra khái niệm "các bó thực hành bổ trợ". Họ lập luận rằng các phương thức quản lý thường đi theo từng gói (bundle), và việc áp dụng một phần của gói này sẽ không hiệu quả nếu thiếu các phần còn lại.

Ví dụ, nếu bạn đào tạo nhân viên kỹ hơn để giảm lỗi sản phẩm, bạn có thể giảm lượng hàng tồn kho dự phòng. Khi hàng tồn kho giảm, bạn có thể chuyển đổi sản xuất linh hoạt hơn. Điều này lại đòi hỏi máy móc đa năng thay vì máy chuyên dụng. Mọi thứ liên kết chặt chẽ với nhau.

Tại Nhật Bản, mô hình này được gọi là "J-firm" (doanh nghiệp kiểu Nhật), đối lập với "H-firm" (doanh nghiệp kiểu phân cấp phương Tây). Điểm cốt lõi của J-firm là việc làm trọn đời và phối hợp ngang.

Hãy lấy ví dụ về dây Andon trong hệ thống sản xuất của Toyota. Bất kỳ công nhân nào phát hiện lỗi cũng có thể kéo dây để dừng toàn bộ dây chuyền. Quyền hạn được phân bố ngang, và người gần vấn đề nhất sẽ giải quyết nó. Để làm được việc này, công nhân phải hiểu rõ công việc của nhau, do đó họ phải luân chuyển vị trí và được đào tạo rộng. Điều này chỉ có thể xảy ra nếu họ gắn bó với công ty trọn đời và không bị sa thải.

Sự trỗi dậy từ chiến tranh và những hạn chế

Mô hình này thực chất ra đời từ Thế chiến thứ hai, khi Nhật Bản cần huy động tối đa nguồn lực cho sản xuất vũ khí. Hệ thống "năm 1940" này ưu tiên nhân viên hơn cổ đông, và vốn được phân phối qua ngân hàng thay vì thị trường chứng khoán.

Sau chiến tranh, hệ thống này tỏ ra cực kỳ hiệu quả cho giai đoạn tăng trưởng "bắt kịp". Các công ty Nhật Bản có thể đổ hàng tấn vốn kiên nhẫn vào một vấn đề, dành nhiều năm để tinh quy trình cho đến khi chất lượng sản phẩm đạt đẳng cấp thế giới.

Tuy nhiên, mô hình này cũng có điểm yếu. J-firm rất giỏi trong việc tinh chỉnh những gì đã tồn tại (như ô tô, robot công nghiệp, vật liệu chính xác), nhưng lại rất kém trong việc tạo ra những sự thay đổi mang tính bước ngoặt (như phần mềm, nền tảng Internet hay smartphone).

Sony thập niên 2000 sở hữu mọi thành phần tốt nhất để làm ra một chiếc smartphone (máy nghe nhạc, camera, màn hình, pin), nhưng họ đã không làm được. Chính Apple - một H-firm điển hình - mới là người tái định nghĩa danh mục sản phẩm này nhờ khả năng ra quyết định tập trung từ trên xuống.

Kết luận: Sự cộng sinh cần thiết

Mặc dù có những hạn chế, "bó thực hành" của Nhật Bản vẫn tạo ra những công ty đáng kinh ngạc với kiến thức quy trình sâu sắc mà hệ thống Mỹ khó sao chép. Khi thế giới chạy đua vào chip nhớ và các linh kiện bán dẫn phức tạp khác cho AI, chúng ta nhận ra rằng hệ thống khởi nghiệp Mỹ chỉ hoạt động hoàn hảo khi được kết hợp với một hệ thống phi khởi nghiệp như của Nhật Bản.

Sự đa dạng kỳ lạ của các công ty Nhật Bản không phải là sự thiếu tập trung, mà là một chiến lược sinh tồn và phát triển độc đáo, đã và đang đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế kỹ thuật số toàn cầu.