Thử nghiệm nhận diện khuôn mặt tại ga tàu London: 500.000 lượt quét, không bắt được ai

Một thử nghiệm kéo dài sáu tháng với công nghệ nhận diện khuôn mặt trực tiếp (LFR) tại các ga tàu đông đúc nhất London đã tiêu tốn hơn 320.000 bảng Anh và gần 100 giờ làm việc của cảnh sát, nhưng chỉ tạo ra một cảnh báo sai và không có vụ bắt giữ nào. Sự việc làm dấy lên những tranh luận gay gắt về cả tính hiệu quả lẫn nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư của công nghệ giám sát sinh trắc học.

Camera nhận diện khuôn mặt được lắp đặt tại một nhà ga đông đúc ở London

Con số đáng thất vọng sau nửa năm thử nghiệm

Theo tài liệu được công bố theo yêu cầu tự do thông tin, hơn nửa triệu khuôn mặt đã bị quét trong khoảng thời gian từ tháng 2 đến tháng 7 năm nay tại các trung tâm giao thông bận rộn nhất thủ đô. Thử nghiệm do Cảnh sát Giao thông Anh (BTP) thực hiện nhằm mục tiêu hỗ trợ truy bắt tội phạm và những người vi phạm lệnh của tòa án.

Tuy nhiên, kết quả thu được rất khiêm tốn:

• Chi phí thuê thiết bị và nhân sự cảnh sát cho 18 lần triển khai lên tới 320.786 bảng Anh
• Chỉ có một cảnh báo được đưa ra dựa trên danh sách theo dõi
• Cảnh báo đó hóa ra là nhận diện sai – hay còn gọi là dương tính giả (false positive)
• Không có ai bị bắt giữ trực tiếp từ kết quả của LFR

Đáng chú ý, hồi tháng trước BTP tuyên bố sẽ gia hạn thử nghiệm thêm bốn tháng và mở rộng triển khai sang cả các ga tàu điện ngầm London. Cơ quan này cho biết kể từ khi gia hạn đã ghi nhận ba cảnh báo xác thực đối với những người sau đó được xác nhận là đang tuân thủ lệnh phòng chống xâm hại tình dục hoặc các điều kiện tòa án khác.

Tranh cãi về tính tương xứng và hiệu quả

Khi Transport for London công bố ủng hộ việc gia hạn thử nghiệm, họ khẳng định công nghệ LFR "sẽ nhắm mục tiêu và nhận diện những người có tên trong danh sách theo dõi của cảnh sát tại các ga trọng điểm được chọn để đạt hiệu quả tối đa", đồng thời "đặc biệt giải quyết vấn đề bạo lực đối với phụ nữ và trẻ em gái".

"Chúng ta biết công nghệ này hoạt động, nhưng sử dụng nó trong siêu thị để ngăn kẻ trộm cắp và bảo vệ nhân viên hoàn toàn khác với việc triển khai nó để bắt người trên mạng lưới giao thông công cộng. Thành công trong cửa hàng nghĩa là không có kẻ xấu nào bước vào. Thành công với cảnh sát truy bắt tội phạm nghĩa là có người bị bắt. Ở khía cạnh đó, thử nghiệm này dường như không mang lại nhiều kết quả."

Đó là nhận định của Fraser Sampson, cựu ủy viên giám sát sinh trắc học và camera của Vương quốc Anh, hiện là giám đốc không điều hành của Facewatch – công ty vận hành hệ thống nhận diện khuôn mặt trong các cửa hàng.

Ông Sampson nhấn mạnh rằng mọi thứ phụ thuộc vào danh sách theo dõi của cảnh sát: nếu bạn không nằm trong danh sách, camera LFR sẽ không "nhìn thấy" bạn và không lưu giữ hình ảnh theo cách camera CCTV thông thường vẫn làm. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng công nghệ này vẫn đang xử lý dữ liệu cá nhân thuộc loại đặc biệt, nên việc sử dụng phải phù hợp, tương xứng và cần thiết.

Lo ngại về quyền riêng tư ngày càng lớn

Theo phân tích của Liberty Investigates, hơn một nửa số lực lượng cảnh sát ở Anh và xứ Wales đã triển khai LFR trên đường phố. Cảnh sát Metropolitan và văn phòng thị trưởng London công bố vào mùa hè này rằng camera LFR cố định sẽ được lắp đặt tại khu West End. Thị trưởng Sadiq Khan sau đó xác nhận công nghệ này sẽ được sử dụng trên phố Oxford vừa được chuyển thành phố đi bộ.

Một báo cáo gần đây của Ủy ban hỗn hợp về quyền con người của Quốc hội Anh – cơ quan kêu gọi chính phủ ban hành luật nhằm đối phó với mối đe dọa của trí tuệ nhân tạo đối với quyền con người – đã xác định việc triển khai công nghệ nhận diện khuôn mặt trực tiếp là "một ví dụ đặc biệt rõ ràng về rủi ro".

"Công nghệ nhận diện khuôn mặt trực tiếp là một sự xâm phạm nghiêm trọng vào quyền riêng tư của chúng ta. Chính phủ nên tạm dừng triển khai cho đến khi có các biện pháp bảo vệ mạnh mẽ hơn, bao gồm một khuôn khổ pháp lý phù hợp."

Đó là tuyên bố của Bell Ribeiro-Addy, nghị sĩ Công đảng đại diện Clapham và Brixton Hill.

Cảnh sát bảo vệ kết quả thử nghiệm

Đáp lại những chỉ trích, người phát ngôn của BTP khẳng định cơ quan này khởi động thí điểm LFR "để hiểu cách công nghệ có thể hỗ trợ hiệu quả nhất việc nhận diện tội phạm bị truy nã và những cá nhân có thể gây rủi ro cho hành khách và nhân viên".

Người phát ngôn cho biết thêm rằng trong các lần triển khai, cảnh sát đã thực hiện một số vụ bắt giữ liên quan – bao gồm hành hung, trộm cắp, tàng trữ vũ khí, vi phạm lệnh cấm hành vi tội phạm và các tội danh gây rối trật tự công cộng – cũng như xác định vị trí những người bị tòa án và lực lượng cảnh sát khác truy nã. Tuy nhiên, những vụ bắt giữ này không xuất phát trực tiếp từ cảnh báo LFR, nên không được tính vào dữ liệu hiệu suất của công nghệ.

BTP cũng nhấn mạnh rằng danh sách theo dõi được xây dựng "có chủ đích, có kiểm soát và phù hợp với chính sách của BTP", bắt đầu từ một danh sách hạn chế hơn trong khi đảm bảo chất lượng dữ liệu, quản trị và các biện pháp bảo vệ được vững chắc.

Góc nhìn cho Việt Nam

Câu chuyện tại London là lời cảnh tỉnh cho nhiều quốc gia đang cân nhắc ứng dụng nhận diện khuôn mặt vào mục đích an ninh công cộng. Tại Việt Nam, công nghệ này đã được triển khai ở một số lĩnh vực như sân bay, ngân hàng và các dự án thành phố thông minh. Vấn đề đặt ra không chỉ là độ chính xác của thuật toán, mà còn là khung pháp lý về bảo vệ dữ liệu cá nhân – đặc biệt khi Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân đang dần được thực thi nghiêm ngặt hơn.

Những con số từ nước Anh cho thấy rằng việc đánh giá hiệu quả của các hệ thống giám sát AI cần dựa trên kết quả thực tế đo lường được, chứ không chỉ dựa vào tiềm năng lý thuyết. Khi chi phí triển khai cao nhưng hiệu quả thấp, câu hỏi về tính tương xứng giữa lợi ích an ninh và cái giá phải trả về quyền riêng tư trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.