Timnit Gebru: Nỗi sợ AI hủy diệt nhân loại chỉ là chiêu đánh lạc hướng

Timnit Gebru, một trong những nhà nghiên cứu AI có tiếng nói nhất, cho rằng các công ty công nghệ đang cố tình khơi dậy nỗi sợ trí tuệ nhân tạo hủy diệt nhân loại. Theo bà, chiến lược này nhằm mục đích đánh lạc hướng dư luận khỏi những tác hại thật sự và đang diễn ra, chẳng hạn như vũ khí tự động.

Trong cuộc trò chuyện với WIRED, Gebru phân tích hàng loạt sự kiện gây tranh cãi trong ngành AI tuần qua, đồng thời giải thích vì sao bà cho rằng câu chuyện "AI sẽ kết liễu nhân loại" là một dạng tín ngưỡng hơn là mối lo khoa học.

Cuộc chiến toán học và câu chuyện "AI đã giải được"

Tuần qua, ngành AI xôn xao vì một bài toán trị giá một triệu đô la mà OpenAI tuyên bố đã giải được. Ngay sau đó, một nhà nghiên cứu của Anthropic từng làm việc tại OpenAI đã công khai nghỉ việc, với lý do lo ngại cách cả hai công ty xử lý vấn đề an toàn AI. Một nhân viên kỹ thuật khác của Anthropic thậm chí còn khẳng định công ty "thật sự tin rằng AI có thể giết hết loài người", với xác suất hơn 10% trong thập kỷ tới.

Gebru cho rằng việc các công ty đổ tiền vào những lĩnh vực như lập trình, cờ vua và toán học không phải ngẫu nhiên.

"Họ chọn những lĩnh vực đó để có thể nói rằng: chúng tôi đã giải quyết được nó, tức là chúng tôi đã giải quyết được trí tuệ."

Theo bà, nếu bài toán được kiểm chứng qua quy trình phản biện của cộng đồng toán học — vốn mất nhiều thời gian để xác minh tính mới và ý nghĩa — công chúng sẽ có cái nhìn chính xác hơn về tuyên bố của OpenAI. Bà nhắc đến Tuyên bố Leiden, văn bản cảnh báo về việc các tập đoàn lợi dụng toán học để tạo ảnh hưởng chính sách.

"Khoảng thời gian từ lúc doanh nghiệp tuyên bố đột phá AI đến khi một nghị sĩ đề xuất dự luật giờ rất ngắn, và đó không phải điều tốt."

Gebru cũng chỉ ra rằng trước đây các phòng thí nghiệm AI thường hợp tác với nhau. Khi còn ở Google, bà từng cộng tác với các nhà nghiên cứu tại Microsoft và Amazon. Nhưng nay, áp lực từ các thương vụ IPO sắp tới đang khiến mọi thứ trở nên ganh đua và cắt xén lẫn nhau.

Canh bạc mạng sống hay trò thao túng truyền thông?

Khi được hỏi về việc một kỹ sư Anthropic nghỉ việc vì cho rằng công ty đang liều lĩnh đánh cược mạng sống con người, Gebru cho rằng bà đồng ý các công ty đang hành xử thiếu trách nhiệm, nhưng không đồng tình với cách đặt vấn đề về ngày tận thế.

Bà kể lại việc từng viết bài báo "con vẹt ngẫu nhiên" (stochastic parrot) vào năm 2021, sau khi OpenAI tuyên bố GPT-2 quá mạnh nên không thể phát hành. Theo bà, đó là cách đặt câu hỏi sai.

"Khi một cây cầu sập, bạn không phân tích xem cây cầu có đạo đức hay có ý thức hay không, hay vì sao nó quyết định sập. Bạn hỏi ai là người xây cây cầu yếu ớt đến vậy."

Theo Gebru, khi ta hỏi liệu mô hình có thể "phản loạn" hay tự ý hành động, ta đã đánh mất mạch vấn đề. Điều thật sự mang tính hiện hữu là vũ khí tự động do AI điều khiển đang được sử dụng trong chiến tranh, tình trạng biến đổi khí hậu có thể bị đẩy nhanh bởi chính hoạt động của các công ty công nghệ, và việc chủ lao động lấy AI làm cớ để sa thải nhân viên.

"Câu chuyện thần thánh hóa máy móc, theo tôi, là để đánh lạc hướng khỏi những vấn đề đó. Ngành này đã trở thành một tập hợp các giáo phái, một tập hợp những người tin tuyệt đối, giống như một mục sư rao giảng ngày tận thế."

Bà nhấn mạnh rằng ý tưởng "điểm kỳ dị" (singularity) đã được rao truyền suốt nhiều thập kỷ mà chưa từng đến. Trong nghiên cứu của mình, Gebru thường đọc các trích dẫn lịch sử về trí tuệ nhân tạo cho người khác nghe và hỏi họ đoán xem chúng được nói từ thập niên nào — phần lớn không đoán đúng, vì mọi phát ngôn đều nghe giống hệt nhau.

Vì sao kịch bản AI hủy diệt không thuyết phục

Gebru cho rằng các kịch bản AI hủy diệt nhân loại thường không thể hình dung nổi về mặt kỹ thuật. Những mô tả phổ biến như AI tự ý tối ưu hóa mục tiêu rồi quyết định giết hết người, hay AI thôi miên con người để không bị rút phích cắm, đều mang tính giả tưởng hơn là dự báo.

"Nếu ai đó chỉ nói AI có thể lây nhiễm vào máy tính của bạn — thì đúng, nhưng chúng ta đã có mã độc từ lâu rồi."

Ngược lại, bà chỉ ra các mối đe dọa cụ thể: lũ lụt, cháy rừng, đứt gãy chuỗi cung ứng thực phẩm toàn cầu, hay việc kẻ xấu có thể tạo và sử dụng vũ khí hóa học. Đáng chú ý, ngay sau cuộc đối thoại này, Anthropic thông báo đã ngăn chặn nhiều nỗ lực của các nhà khoa học muốn dùng mô hình của mình để chế tạo vũ khí sinh học.

Theo Gebru, việc chỉ tập trung lo sợ "thần máy" xuất phát từ một vị thế đặc quyền.

"Nếu bạn không lo về bạo lực của cảnh sát, về lũ lụt, hay chiến tranh — những thứ có thể thật sự giết bạn — thì bạn mới có thể ám ảnh với thần máy."

Ý kiến của Gebru đặt ra một câu hỏi quan trọng cho cả ngành công nghệ lẫn công chúng, đặc biệt tại Việt Nam, nơi AI đang được ứng dụng mạnh mẽ trong giáo dục, y tế, tài chính và sản xuất: liệu chúng ta đang dành quá nhiều sự chú ý cho những viễn cảnh xa vời, mà bỏ qua những rủi ro gần gũi hơn như thiên lệch thuật toán, mất việc làm, quyền riêng tư dữ liệu và an ninh mạng?