Trí tuệ nhân tạo có thể viết ra những tác phẩm mà chúng ta thực sự muốn đọc?

Trong bối cảnh sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), một câu hỏi lớn đang được đặt ra: Liệu máy móc có thể thay thế con người trong việc sáng tác văn học hay không? Gần đây, Jay Caspian Kang trên tạp chí New Yorker đã thực hiện một thí nghiệm thú vị để tìm hiểu khả năng viết lách của các mô hình ngôn ngữ lớn như Claude, đặc biệt là trong việc bắt chước phong cách của các tác giả kinh điển.

Tác động của AI đối với giáo dục và văn viết

Trước khi đi sâu vào thí nghiệm, cần nhìn nhận bối cảnh rộng hơn. Trong giáo dục, nhiều giảng viên đang lo ngại về việc sinh viên sử dụng AI để tóm tắt tài liệu hoặc viết bài luận thay vì tự tư duy. Họ lo sợ rằng "hợp đồng" giữa người dạy và người học – dựa trên niềm tin rằng sinh viên sẽ nỗ lực suy nghĩ – đang bị phá vỡ. Tuy nhiên, sự kháng cự đối với văn viết do AI tạo ra có thể sẽ giảm dần khi công nghệ này trở nên hoàn thiện hơn và khó phân biệt hơn với văn phong con người.

Thí nghiệm "Con người hay Máy móc"?

Để kiểm tra giới hạn của AI, tác giả đã sử dụng Claude để tạo ra một trò chơi đơn giản. Trò chơi này yêu cầu người chơi đoán xem một đoạn văn ngắn khoảng 200 từ là do con người viết hay do AI tạo ra. Các văn bản mẫu được lấy từ Dự án Gutenberg (thư viện tài liệu công cộng), bao gồm các tác phẩm của George Eliot, James Joyce, Ernest Hemingway và Arthur Conan Doyle. Nhiệm vụ của AI là tạo ra các đoạn văn mới bắt chước phong cách của các tác giả này.

Kết quả ban đầu cho thấy AI vẫn còn những "đặc điểm nhận biết" (tells) rõ rệt. Văn phong của AI thường lạm dụng các phép ẩn dụ phức tạp, lỗi dấu câu và thói quen kỳ lạ là khiến các nhân vật luôn cử động bồn chồn (như vuốt ve mép bàn hoặc chỉnh lại cổ áo). Điểm đáng chú ý nhất là các đoạn văn do AI tạo ra thường rất tĩnh lặng; nhân vật có mặt nhưng hầu như không làm gì cả.

Nỗ lực tinh chỉnh văn phong của AI

Tác giả đã tiếp tục trò chuyện với Claude để loại bỏ các lỗi này. Ông yêu cầu AI tránh sử dụng so sánh và các từ mơ hồ như "bất cứ đâu" hay "điều gì đó". Thậm chí, ông đã tạo ra các "tác nhân" AI khác để đóng vai trò biên tập viên, kiểm tra lỗi và đưa ra các "thẻ ghi chú" hướng dẫn cách bắt chước từng tác giả.

Ví dụ, đối với Ernest Hemingway, AI được hướng dẫn: "Nối các câu tuyên bố ngắn bằng 'và', hạn chế sử dụng trạng từ, mô tả thời tiết hoặc cảnh quan như một câu sự kiện khô khan". Ngược lại, với George Eliot, hướng dẫn lại là: "Xây dựng các câu dài, cân bằng với nhiều mệnh đề phụ, giới thiệu nhân vật bằng các cụm từ xác định vị thế xã hội".

Sau vài ngày tinh chỉnh, trò chơi được đăng tải và thu hút hơn 30.000 lượt phản hồi. Kết quả khá đáng ngạc nhiên: người chơi chỉ xác định đúng văn bản thật hay giả khoảng 52% thời gian – tỷ lệ tương đương với việc đoán ngẫu nhiên. Điều này cho thấy văn bản AI đã trở nên tinh vi đến mức khó phân biệt.

Vấn đề cốt lõi: Sự thiếu vắng hành động

Mặc dù đã lừa được hơn một nửa số người tham gia, tác giả nhận thấy một vấn đề nan giải vẫn tồn tại. Dù AI có thể bắt chước tốt phong cách cấu trúc của các tác giả như Bram Stoker (chỉ có 17% người chơi nhận ra đoạn văn giả là mạo danh), nhưng nội dung vẫn thường mô tả sự vắng mặt và sự tĩnh tại.

Các đoạn văn của AI thường xoay quanh nhân vật đang suy tư, ngắm nhìn lò sưởi hoặc đi dọc hành lang trống rỗng. Khi tác giả cố gắng yêu cầu AI tạo ra nhiều hành động hơn, văn bản lại trở nên gượng gạo và dễ bị nhận ra là giả. Dường như AI đang gặp khó khăn trong việc tạo ra sự sống động và ý chí chủ quan cho nhân vật, một yếu tố cốt lõi của nghệ thuật văn học.

Bài học từ cờ vua và giá trị của con người

Tuy nhiên, tác giả vẫn cảm thấy lạc quan trước kết quả này. Ông so sánh việc này với cờ vua: Dù máy tính đã đánh bại các đại kiện tướng hàng đầu thế giới hai thập kỷ qua, nhưng hàng trăm nghìn trẻ em vẫn theo dõi các kỳ thủ người chơi trên TikTok. Chúng ta vẫn trân trọng quá trình tư duy của con người.

Sự vượt trội của máy móc là không liên quan đến lý do tại sao chúng ta chơi cờ, và cũng sẽ không ảnh hưởng đến lý do tại sao chúng ta viết và đọc văn học. Cảm giác khó chịu khi đọc một email hoặc câu chuyện do AI viết không phải là nỗi sợ hãi về sự lỗi thời của con người, mà giống như cảm giác thất vọng khi phát hiện đối thủ cờ vua của bạn đang dùng phần mềm để gian lận.

Chừng nào mà sự bất mãn đó còn tồn tại, mối quan hệ cơ bản giữa con người và văn viết sẽ không thay đổi. Chúng ta vẫn cần hiểu thế giới và chuyển hóa những hiểu biết đó thành ngôn từ để giao tiếp với nhau – một quy trình mà nếu bỏ qua sẽ luôn cảm thấy như một hành vi gian lận.