Camera Mặt Trăng của Kodak vốn là thiết bị do thám
Hệ thống camera của tàu Lunar Orbiter, vốn được ca ngợi là sáng kiến riêng cho chương trình Apollo, thực chất là thiết bị trinh sát tuyệt mật của Không quân Mỹ phát triển từ thập niên 1950. Hồ sơ giải mật cho thấy quy trình chuyển giao công nghệ giữa NASA và giới tình báo, qua đó hé lộ cách công nghệ quân sự được tái sử dụng cho khám phá không gian.

Năm 1966 và 1967, NASA phóng năm tàu robot lên quỹ đạo Mặt Trăng. Nhiệm vụ chính là tìm bãi đáp cho Apollo, nhưng các tàu Lunar Orbiter còn lập bản đồ gần như toàn bộ Mặt Trăng với độ chi tiết chưa từng có. Thành quả đó đến từ hệ thống camera do Eastman Kodak chế tạo, gồm cơ cấu phơi sáng phim trong quỹ đạo, tráng phim ngay trên tàu và truyền ảnh về Trái Đất.
Hệ thống camera Lunar Orbiter trong nửa dưới vỏ tàu, cùng các thành viên nhóm NASA/Langley
Tháng 2/1967, tờ Rochester Times-Union đăng bài kể rằng Kodak đã "tiền phát minh" camera này. Giám đốc nghiên cứu và phát triển Arthur Simmons nói với báo: "Không ai bước vào và yêu cầu chúng tôi phát triển một hệ thống camera và phim để chụp cận cảnh Mặt Trăng". Ông cho biết Kodak có một "thư viện" gồm hàng trăm "ý tưởng khái niệm" không quảng cáo ra ngoài.
Sự thật thú vị hơn lời kể đó. Khi Kodak tham gia gói thầu của Boeing cho Lunar Orbiter năm 1963, hệ thống camera đã tồn tại từ trước. Công ty phát triển nó cho Không quân Mỹ từ thập niên 1950, trong chương trình vệ tinh do thám tuyệt mật mang tên Weapons System 117L (WS-117L).
Từ vệ tinh do thám đến tàu thăm dò Mặt Trăng
WS-117L bắt nguồn từ các nghiên cứu của RAND về vệ tinh trinh sát từ năm 1946. Mỹ muốn dùng vệ tinh theo dõi việc Liên Xô tích trữ vũ khí hạt nhân và xây dựng bệ phóng. Năm 1953, báo cáo RAND 262 trình bày đầy đủ tính khả thi của hệ thống này. Đến năm 1955, Không quân bắt đầu mời thầu, và tháng 10/1956 trao hợp đồng cho phương án của Lockheed, trong đó Kodak làm camera.
Ban đầu RAND ưu tiên hệ thống truyền hình vì cho phép chụp "gần thời gian thực". Nhưng trong lịch sử chương trình được giải mật, Robert Perry ghi lại rằng mục tiêu này sớm gây tranh cãi: chưa rõ công nghệ đã sẵn sàng chưa, trong khi phương án thu hồi phim cho thấy độ tin cậy rõ ràng. Một phần nỗ lực tách thành chương trình Discoverer-CORONA, đưa camera Kodak lên quỹ đạo rồi thả khoang phim về Trái Đất.
Phương án gần thời gian thực vẫn nằm trong kế hoạch. Trong gói thầu WS-117L, Kodak tạo hệ thống truyền ảnh từ xa, sau này bay trong chương trình SAMOS. Bộ phận Thiết bị và Quang học mới thành lập của hãng chọn cách tráng phim trên tàu rồi "đọc" (readout) ảnh về các trạm thu dưới mặt đất. Kế hoạch dự kiến năm camera cho SAMOS, ba chiếc đầu dành thử nghiệm hệ thống đọc ảnh của Kodak.
Hai công nghệ then chốt
Hệ thống này thực chất là sự lắp ghép khéo léo các công nghệ sẵn có. Kodak đã có hàng chục năm kinh nghiệm chụp ảnh hàng không từ Thế chiến I, rồi phát triển phim hàng không tiên tiến, hệ thống lưu phim nhỏ gọn và kỹ thuật bù chuyển động ảnh.
Công nghệ đầu tiên là phim "Bimat" (trong tài liệu thời đó gọi là "WEB"). Một dải màng phủ gelatin chứa hóa chất tráng ảnh được ép lên phim đã phơi sáng, giúp tráng và hãm ảnh khô ngay trên quỹ đạo trước khi lưu trữ và truyền đi. Tháng 8/1959, các nhà nghiên cứu Kodak nộp bằng sáng chế cho phương pháp xử lý bằng màng này. Kỹ sư David McDowell, người vào Kodak cuối năm 1956 và làm cả SAMOS lẫn Lunar Orbiter, nhớ lại: "Bimat được khởi động ngay khi chúng tôi bắt tay vào E-1 và E-2, vì chúng tôi biết phải tráng phim trong quỹ đạo".
Công nghệ thứ hai là bộ đọc ảnh, phát triển cùng Phòng thí nghiệm CBS, dùng một ống tia âm cực "lộn ngược" bắn chùm electron xuyên qua phim. Mật độ phim thay đổi cường độ chùm tia, một bộ nhân quang ghi nhận và chuyển thành tín hiệu điện gửi về Trái Đất. Tín hiệu được dựng lại thành ảnh và ghi lên phim tại trạm mặt đất.
Thử nghiệm rồi bị gạt bỏ
Tháng 10/1960, camera E-1 đầu tiên phóng trên tên lửa Atlas-Agena nhưng không vào được quỹ đạo. Cùng lúc, giới chức tranh luận có nên tiếp tục chương trình đọc ảnh hay không: chi phí tăng, kỹ thuật rắc rối, công nghệ có dấu hiệu lạc hậu. Tháng 1/1961, lần thử thứ hai bay thành công. Tại trạm thu ở Sunnyvale, California, kỹ thuật viên nhận được ảnh có độ phân giải 100 foot (khoảng 30 mét). Hệ thống đã hoạt động.
Khung ảnh 5017-M của Lunar Orbiter, còn lưu lại các vết lỗi từ hệ thống camera Kodak
Camera E-2 là bước tiếp theo, với hệ ngắm tiên tiến hơn và độ phân giải cao hơn. Lần phóng E-2 đầu tiên thất bại sau hai giây: tên lửa Atlas rơi ngay xuống và nổ. Sau đó, phương án đọc ảnh gần như bị bỏ để chuyển sang thu hồi phim. Đại tá Không quân W.G. King tin rằng gần như mọi việc hệ thống đọc ảnh làm được thì hệ thống thu hồi phim đều làm tốt hơn. Hệ thống đọc ảnh cần tuổi thọ dài, buộc phải bay cao hơn, từ đó giảm độ phân giải và tăng yêu cầu về năng lượng. Các kỹ sư Kodak còn nhớ một ràng buộc chính là băng thông truyền ảnh, khi chỉ có một trạm mặt đất duy nhất.
Sơ đồ hệ thống đọc ảnh SAMOS trong tài liệu của Lockheed
Đường sang NASA
Theo Perry, giới chức NASA biết đến hệ thống E-1 và hỏi về camera ngay từ tháng 4/1961. Không quân cho phép họ lấy thông tin từ nhà thầu. Hệ thống đọc phim tương tự cách tàu Luna 3 của Liên Xô truyền về những ảnh đầu tiên của mặt tối Mặt Trăng năm 1959, nên NASA quan tâm.
Lúc đó, ứng viên khả dĩ nhất là tàu quỹ đạo thuộc chương trình Surveyor. Nhưng JPL đang xử lý thất bại của các tàu Ranger đầu tiên, còn tầng đẩy Centaur cũng gặp trục trặc. NASA chuyển ưu tiên sang dữ liệu phục vụ việc đổ bộ, tách phần quỹ đạo thành dự án riêng.
Năm 1962, Phó quản trị NASA Robert Seamans gặp quan chức nghiên cứu Bộ Quốc phòng John Rubel để bàn về trinh sát Mặt Trăng. Tháng 5/1963, chỉ hơn một tháng sau khi Langley trình hồ sơ phê duyệt dự án Lunar Orbiter, một cuộc họp lớn hơn giữa NASA và Bộ Quốc phòng diễn ra, bàn trực tiếp việc dùng thiết bị của NRO (Văn phòng Trinh sát Quốc gia) cho cả phương tiện không người lái lẫn chương trình Apollo.
Ngày 17/7/1963, bản thỏa thuận giữa NASA và Bộ Quốc phòng được soạn, cho NASA phép dùng thiết bị NRO với điều kiện NRO chọn nhà thầu theo hình thức mật ("đen"), còn NASA cấp hợp đồng công khai ("trắng") làm vỏ bọc kỹ thuật. Ngày 24/7/1963, đại diện NASA, NRO và CIA gặp Fredrick C.E. Oder, cựu đại tá Không quân từng gắn với SAMOS và khi đó là lãnh đạo Kodak, để bàn việc cải biến camera E-1 và E-2 cho thám hiểm Mặt Trăng. Ngày 28/8, James Webb và Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara ký thỏa thuận. Ngày 30/8, NASA gửi hồ sơ mời thầu cho các nhà thầu. Đến tháng 12, phương án Boeing/Kodak được duyệt.
Theo nhà sử học Vance G. Mitchell, tài liệu không nói rõ, nhưng với thỏa thuận ngày 28/8 và hiểu biết về camera trinh sát, NRO hẳn đã tham gia quá trình chọn thầu. McDowell nhớ rằng giai đoạn đầu, công việc Lunar Orbiter được giữ "ở mức bảo mật như các dự án [SAMOS]". Kỹ sư làm từng linh kiện không phải lúc nào cũng biết mục đích sử dụng.
Cải biến cho Mặt Trăng
Dù kết quả đấu thầu có định trước hay không, hệ thống Kodak vẫn có lợi thế thật: linh hoạt hơn, chụp đồng thời nhiều độ phân giải và đạt độ phân giải cao. Camera Lunar Orbiter cuối cùng dùng quy trình gần như y hệt E-2. Thay đổi chính nằm ở ống kính và màn trập, nhằm đáp ứng yêu cầu khắt khe của NASA. Nếu E-1 và E-2 đạt độ phân giải lần lượt 100 foot và 20 foot, mục tiêu cho quy hoạch Apollo là khoảng 3 foot. Số trạm mặt đất cũng tăng từ một lên ba.
Ảnh truyền về được hiển thị bằng kinescope, ghi lên phim 35mm rồi gửi tới Rochester để ghép lại thành khung hoàn chỉnh, sau đó chụp lại và chuyển cho NASA. Như vậy mỗi bức ảnh phải đi qua nhiều cuộn phim khác nhau trước khi được dùng.
Hệ thống hoạt động tốt qua năm chuyến bay nhưng vẫn có trục trặc, phần lớn liên quan tới phim Bimat: phim có thể dính, khô quá mức hoặc đọng giọt, để lại vết trên ảnh. Khung 76, H3 của Lunar Orbiter V chứa bãi đáp Apollo 11, và một đường vạch giữa khung, có thể là vạch phân cách nguồn Bimat, gần như che khuất chính bãi đáp.
Góc nhìn
Câu chuyện này nhắc một điều quen thuộc với giới kỹ thuật: nhiều hệ thống tưởng như mới thực ra là phiên bản cải biến của thứ đã chạy nhiều năm trong môi trường khắc nghiệt hơn. Camera Lunar Orbiter không ra đời từ một yêu cầu sáng tạo, mà từ nhu cầu quân sự về độ phân giải và độ tin cậy. Khi chuyển sang mục đích khoa học, chỉ ống kính, màn trập và hạ tầng mặt đất phải thay đổi.
Với kỹ sư phần cứng và nhúng ở Việt Nam, bài học nằm ở khâu xử lý phim và truyền ảnh: băng thông hạn chế, một trạm thu, điều kiện vận hành không thể sửa chữa. Đây vẫn là những ràng buộc của thiết bị IoT chạy xa, camera giám sát hay hệ thống đo đạc ngoài hiện trường ngày nay. Thiết kế tốt thường đến từ việc tái dùng linh kiện và quy trình đã được kiểm chứng, chứ không phải từ việc phát minh lại từ đầu.
Nguồn: invertingvision.com · Quy trình biên tập


