Ứng dụng GUI lâu đời nhất vẫn chạy được trên Windows 11: từ năm 1985 đến 1992

Khả năng tương thích ngược của Windows từ lâu đã là một trong những điểm mạnh được ca ngợi nhất của nền tảng này. Nhưng câu hỏi đặt ra là: ứng dụng giao diện đồ họa (GUI) lâu đời nhất có thể chạy trên Windows 11 mà không cần chỉnh sửa hay giả lập là gì? Một bài viết trên blog Enlyth đã đi tìm câu trả lời và thu được những kết quả khá bất ngờ.

Minh họa về khả năng tương thích ngược của Windows

Câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng không dễ trả lời

Thoạt đầu, tác giả kỳ vọng sẽ tìm được một ứng dụng có tuổi đời ấn tượng, bởi Windows vốn nổi tiếng với khả năng chạy các phần mềm cũ. Tuy nhiên, Windows 11 phiên bản 64-bit không còn hỗ trợ NTVDM (máy ảo DOS cho chương trình 16-bit), nên các ứng dụng Windows 16-bit đã hoàn toàn "vô phương cứu chữa" trên hệ điều hành hiện đại.

Điều này đồng nghĩa với việc phải tìm kiếm trong kỷ nguyên NT sơ khai — thời điểm các ứng dụng 32-bit bắt đầu xuất hiện. Hướng đi được gợi ý là bộ công cụ Win32s và một phiên bản phát hành sớm của trò chơi FREECELL.EXE.

Phát hiện đầu tiên: FREECELL.EXE từ năm 1993

Kết quả thật đáng ngạc nhiên: FREECELL.EXE với ngày sửa đổi 22 tháng 2 năm 1993 vẫn chạy và chơi được hoàn chỉnh trên Windows 11 mới nhất, không cần bất kỳ thay đổi nào. Tính đến thời điểm bài viết, đó là một ứng dụng đã 33 năm 8 tháng tuổi — gần bằng tuổi tác giả.

Ban đầu tác giả coi đây là câu trả lời đã được giải đáp và gác lại vấn đề. Nhưng rồi câu hỏi ấy bất chợt quay trở lại, thúc đẩy một cuộc đào sâu hơn để tìm ra ứng dụng còn cổ hơn nữa.

Đào sâu vào kho lưu trữ Internet Archive

Quá trình lùng sục các phiên bản Windows cũ trên Internet Archive đưa tác giả đến những bản NT 3.1 tiền phát hành, nhưng vấp phải hai rào cản lớn: định dạng tệp thực thi không tương thích và những thay đổi API sau này.

• Các bản từ năm 1991 dùng định dạng PE sơ khai, không tương thích với Windows hiện đại.
• Các bản đến giữa năm 1992 vẫn dùng quy ước gọi hàm cdecl thay vì stdcall cho các API của Windows. Hệ quả là tham số bị xóa hai lần, khiến chương trình gặp lỗi ngay lập tức.

Tuy vậy, một ứng dụng trong Build 347 đã gây chú ý: CDPLAYER.EXE, được liên kết vào ngày 16 tháng 11 năm 1992. Đến thời điểm này quy ước gọi hàm đã được sửa, nhưng nhiều chương trình khác trong bản build vẫn lỗi do thư viện C runtime đi kèm. CDPLAYER.EXE né được vấn đề nhờ dùng crtdll.dll của hệ thống — thư viện mà Windows 11 vẫn còn cung cấp trong thư mục SysWOW64.

CDPLAYER.EXE hoạt động trên Windows 11 hiện đại

Khi khởi chạy, chương trình báo không tìm thấy ổ đĩa CD — đương nhiên, vì máy tính hiện đại chẳng còn ổ CD-ROM. Nhưng nhờ một DLL nhỏ là cdemu.dll giả lập ổ đĩa với dữ liệu âm thanh giả, chương trình đã thực sự phát nhạc được. Ấn tượng cho một phần mềm gần 34 năm tuổi.

Và nếu "gian lận" một chút thì sao?

Vì các chương trình 16-bit đã bị loại khỏi cuộc chơi, tác giả nhắc đến công cụ otvdm — giải pháp giả lập cho phép chạy ứng dụng Windows cũ. Kết quả: REVERSI.EXE với ngày 15 tháng 11 năm 1985, trích từ Windows 1.01, chạy và chơi được trọn vẹn trên Windows 11.

REVERSI.EXE từ Windows 1.01 chạy trên Windows 11

Dù việc dùng otvdm có phần giống "chơi gian", tác giả vẫn thấy kết quả này đủ thú vị để đưa vào bài viết. Với người dùng Việt Nam — những ai từng lớn lên cùng Windows 95, 98 hay XP — câu chuyện này là lời nhắc nhở thú vị về một thời kỳ mà phần mềm vẫn có thể "sống" qua nhiều thập kỷ nhờ vào cam kết tương thích ngược của Microsoft.

Bài học rút ra

Câu chuyện không chỉ là một trò tiêu khiển công nghệ. Nó phản ánh triết lý thiết kế đặc trưng của Windows: ưu tiên duy trì khả năng chạy các phần mềm cũ, ngay cả khi phải hy sinh một số yếu tố hiện đại. Với các lập trình viên, đây cũng là minh chứng cho tầm quan trọng của việc giữ ổn định API và định dạng thực thi — những lựa chọn tưởng nhỏ trong quá khứ có thể quyết định tuổi thọ của phần mềm hàng chục năm sau.