Vòng xoáy tử thần của kỹ sư cấp cao: Khi cố chứng minh bản thân lại đẩy bạn đến bờ vực kiệt sức

Có một kiểu thất bại rất phổ biến mà ít ai gọi tên: khi một kỹ sư giỏi nhận vai trò mới, được thăng chức hoặc nhận dự án lớn, họ bắt đầu "đóng vai" một kỹ sư cấp cao hơn chính mình. Họ biến mất hàng tuần, làm việc 60–80 giờ mỗi tuần, rồi rơi vào vòng xoáy kiệt sức. Bài viết này phân tích cơ chế của vòng xoáy đó và cách thoát ra.

Kỹ sư cấp cao cố gắng chứng minh bản thân và rơi vào vòng xoáy kiệt sức

Vòng xoáy bắt đầu từ đâu

Một người bạn của tác giả — cũng là một kỹ sư rất giỏi — vừa nhận một công việc mới với vai trò cấp cao, mức lương rất tốt và khác biệt đáng kể so với công việc trước. Anh ấy hỏi làm sao để làm việc 60 đến 80 giờ mỗi tuần, làm sao để đủ tốt để được thăng chức. Khi trò chuyện, tác giả nhận ra bạn mình đang mắc hội chứng kẻ giả mạo (imposter syndrome) và thực sự muốn chứng minh bản thân.

Đây chính là kịch bản quen thuộc của vòng xoáy tử thần của kỹ sư cấp cao. Nó thường xảy ra khi một kỹ sư bước vào công việc mới, được thăng chức, hoặc nhận một dự án lớn. Đôi khi chính họ chủ động xin dự án lớn, vì nghĩ rằng: nếu mình làm việc chăm chỉ hơn, làm điều gì đó to lớn hơn, thì sẽ được thưởng bằng thăng chức. Họ tự nhủ cần phải gần như "cosplay" một kỹ sư cấp cao hơn, và lao vào thiết kế một thứ gì đó tham vọng hơn nhiều.

Những dấu hiệu thầm lặng

Khi đã bước vào vòng xoáy, người kỹ sư bắt đầu biến mất trong thời gian dài. Hai, ba tuần liền không ai nghe thấy thông tin gì từ họ. Thỉnh thoảng, trong buổi standup, họ đưa ra thứ mà tác giả gọi là "bản cập nhật tích cực":

"Mọi thứ đang tiến triển tốt, tôi sẽ sớm cho mọi người thấy kết quả. Nếu có câu hỏi gì thì cứ liên hệ nhé."

Không ai thực sự liên hệ, và họ cũng chẳng có gì để cho thấy.

Trong đầu họ, vòng xoáy đã khởi động. Họ tự nhủ: "Mình chưa thực sự ship được gì trong thời gian dài rồi. Mình cần làm việc chăm chỉ hơn. Chỉ cần cố đủ sức, mình sẽ bù đắp được mà không ai biết." Họ bắt đầu mất ngủ, bỏ bữa, các mối quan hệ cả trong công việc lẫn cá nhân đều bị ảnh hưởng. Kết cục tồi tệ nhất là kiệt sức, phải nghỉ một tháng, bị đưa vào diện cải thiện hiệu suất (PIP), bị sa thải, hoặc tự bỏ việc vì nghĩ rằng "tình hình này không cứu được nữa".

Áp lực công việc và sự cô lập khiến kỹ sư rơi vào vòng xoáy tiêu cực

Vì sao thời đại mới khiến vấn đề trầm trọng hơn

Điều đáng chú ý là vấn đề này không chỉ xảy ra với người khác. Chính tác giả cũng từng trải qua nhiều lần, đến mức giờ đây ông nhận diện được nó đủ sớm để lùi lại và sửa chữa.

Điểm mấu chốt nằm ở bối cảnh: do COVID, các tác nhân lập trình bằng AI (coding agents) và làm việc từ xa trong 5–10 năm qua, bạn không còn cấu trúc làm việc ngồi cạnh đồng nghiệp và được giao từng task trên Jira như trước. Bạn có nhiều quyền tự chủ hơn, nhưng cũng bị cô lập hơn. Vì vậy, bạn tuyệt đối không muốn rơi vào tình huống đồng nghiệp không biết bạn đang làm gì. Họ không nên nói "tôi không biết dạo này anh ấy làm gì" rồi bắt đầu lo lắng — vì có thể họ chỉ lên tiếng khi đã quá muộn.

Bạn cần ở vị thế mà mọi người biết rõ bạn đang làm gì. Không cần phải ồn ào hay khó chịu, nhưng phải chia sẻ công việc của mình.

Giải pháp phản trực giác: Hạ một cấp

Trong những khoảnh khắc như vậy, điều bạn cần làm thực ra hơi phản trực giác. Trước tiên, hãy xuất phát từ giả định rằng mọi người xung quanh đang hành xử thiện chí. Họ tuyển bạn vì chính bạn — không phải vì con người mà bạn nghĩ mình sẽ trở thành sau sáu tháng nữa.

Vậy nên việc cần làm là hạ một cấp, chứ không phải cố tỏ ra là kỹ sư cấp cao hơn. Hãy trở thành đồng đội tuyệt vời nhất trong một thời gian. Bạn vẫn chịu trách nhiệm với công việc của mình, chỉ là đang cố lấy lại đà tiến. Hãy làm những việc như:

• Sửa các bug mà người khác đang bận
• Nhận những việc nhàm chán mà không ai có thời gian xử lý
• Làm việc "chân tay", các việc tổ chức, viết tài liệu
• Hỗ trợ đồng đội trong những việc nhỏ nhưng cần thiết

Mục đích là chuyển từ tư duy dựa trên kết quả sang tư duy dựa trên đà tiến. Bạn xây dựng một thói quen, bởi vì đà tiến là tất cả, và các mối quan hệ còn quan trọng hơn thế. Khi có đà tiến và sửa được mối quan hệ với đồng nghiệp, bạn nhận được sức bền.

Bài học thực sự: Dự án lớn không đến từ nỗ lực lớn

Đó là lúc bạn nhận ra bài học thực sự: các dự án lớn không được hoàn thành bằng những nỗ lực khổng lồ. Nó là một cuộc marathon dài, với công việc chậm rãi, đều đặn, tăng dần từng chút một. Không phải theo tuần, mà theo ngày, theo giờ, đến mức trở thành phản xạ cơ bắp.

Bạn ở chế độ tự động: thức dậy, pha cà phê, ngồi vào làm việc và cứ thế làm. Ba mươi ngày sau, nhìn lại, bạn thấy khối lượng công việc khổng lồ mà mình đã hoàn thành chỉ bằng việc làm một chút mỗi ngày. Bởi vì thứ bạn đang hướng tới là sự đáng tin cậy và việc sửa chữa các mối quan hệ. Bạn muốn giảm bớt gánh nặng cho đồng đội và quản lý — và một khi đã xây dựng được lòng tin đó, họ sẽ giao cho bạn những công việc lớn hơn.

Xây dựng đà tiến và lòng tin giúp kỹ sư phát triển bền vững

Kết luận

Hãy nhớ rằng bạn đang ở trong ngành kinh doanh danh tiếng, và phần mềm thực ra chỉ là hệ quả phía sau của nó. Với các kỹ sư Việt Nam đang làm việc trong môi trường remote cho công ty nước ngoài, bài học này càng đặc biệt quan trọng: khi khoảng cách địa lý và múi giờ khiến bạn dễ bị "vô hình", việc chủ động chia sẻ công việc và xây dựng lòng tin với đồng đội chính là cách phát triển bền vững nhất.

Chúc may mắn và thành công.