Wikipedia chính thức thành lập công đoàn lần đầu tiên trong lịch sử

Lần đầu tiên trong 25 năm hoạt động, hơn 200 nhân viên của Wikimedia Foundation (tổ chức phi lợi nhuận vận hành Wikipedia) đã chính thức bỏ phiếu thành lập công đoàn với tỷ lệ áp đảo 158-14. Đây là bước ngoặt giúp người lao động có tiếng nói chính thức trong việc phản biện quản lý giữa lúc tổ chức này đang chịu sức ép lớn từ AI và sự sụt giảm biên tập viên tình nguyện.

Cuộc bỏ phiếu tạo tiền lệ

Theo số liệu được Hội đồng Quan hệ Lao động Quốc gia Hoa Kỳ (NLRB) kiểm đếm hôm thứ Năm, lực lượng nhân viên tham gia công đoàn bao gồm những vị trí quan trọng như kỹ sư phần mềm, tài chính và truyền thông. Wikimedia Foundation hiện có gần 700 nhân viên tại 39 quốc gia, chủ yếu làm việc từ xa, trong đó phần lớn nhân sự kỹ thuật sẽ được đại diện bởi Communications Workers of America (CWA).

Lauren de Lench, Trưởng nhóm quản lý chương trình kỹ thuật tại Wikimedia từ năm 2021, chia sẻ lý do ủng hộ việc thành lập công đoàn: "Tôi đã chứng kiến quá nhiều đồng nghiệp ngại phát biểu trong các cuộc họp nội bộ vì sợ bị trả thù khi nêu lên vấn đề hay đề xuất ý tưởng mới. Tôi muốn chúng tôi được lên tiếng và tranh luận thoải mái ở mọi cấp bậc vì đó là cách giúp chúng tôi hành động nhanh, giải quyết thách thức và tìm ra giải pháp tốt nhất."

Lý do đằng sau quyết định lịch sử

Đáng chú ý, lương và phúc lợi không phải là động lực chính của cuộc vận động công đoàn lần này. Thay vào đó, nhiều nhân viên cho biết sự bức xúc về cách tổ chức giải thích các quyết định tuyển dụng và sa thải trong năm qua mới là yếu tố thúc đẩy mạnh mẽ nhất.

Cụ thể,Wikimedia Foundation đã quyết định giải tán nhóm phụ trách phát triển công cụ hỗ trợ biên tập viên tình nguyện (bao gồm cả kho hình ảnh Commons). Trong một diễn biến riêng, ban lãnh đạo còn loại Pháp khỏi danh sách địa điểm tuyển dụng cho các vị trí sản phẩm và công nghệ.

Nico Aramayo, Chuyên viên pháp lý cao cấp gia nhập Wikimedia trong giai đoạn mở rộng, bày tỏ: "Ban quản lý đã phải rút lại một số quyết định. Sẽ tốt hơn nếu tất cả chúng ta đều có một vị trí trong bàn đàm phán, phải không?"

Thách thức từ AI và tương lai của Wikipedia

Wikimedia Foundation đang ở vị thế tài chính khá vững chắc với ngân sách hàng năm hơn 200 triệu USD và tài sản ròng khoảng 300 triệu USD đang tăng trưởng. Tuy nhiên, một thực tế đáng lo ngại là các công ty AI đang thu thập dữ liệu từ Wikipedia để huấn luyện mô hình, khiến chi phí máy chủ tăng cao. Trong khi đó, lượng truy cập từ con người vào Wikipedia đang suy giảm vì người dùng ngày càng dựa vào chatbot.

Nhân viên lo ngại những xu hướng này có thể làm giảm động lực đóng góp của biên tập viên tình nguyện, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nội dung. Theo Aramayo và de Lench, Wikipedia cần có bước đi táo bạo để trở nên hấp dẫn hơn cả AI, và chiến lược này không nên chỉ do ban quản lý quyết định.

Nữ CEO Bernadette Meehan (cựu Đại sứ Mỹ tại Chile) mới nhậm chức từ tháng 1 cho biết bà "lạc quan" về chương mới này và cam kết hợp tác thiện chí để đạt được thỏa thuận kịp thời, đồng thời thừa nhận những lo ngại về thực tiễn quản lý vẫn cần được tiếp tục cải thiện.

Hành trình dài và những yêu cầu dự kiến

Việc thành lập công đoàn từng được thảo luận suốt một thập kỷ qua nhưng chưa bao giờ tiến tới được bầu cử chính thức. Động lực tổ chức bắt đầu tăng tốc sau giai đoạn đại dịch COVID-19 khi quy mô nhân sự tăng hàng trăm người, kéo theo bộ máy hành chính khiến nhân viên cảm thấy mất tiếng nói.

Wikimedia Foundation từng từ chối công nhận công đoàn tự nguyện, lý giải rằng bỏ phiếu sẽ là quy trình dân chủ hơn phù hợp với các nguyên tắc của tổ chức. Tuy nhiên, ban lãnh đạo vẫn giữ thái độ trung lập trong suốt quá trình bỏ phiếu. Nhân viên Wikimedia tại Anh cũng đang tìm cách tổ chức và hy vọng sẽ liên kết với nhóm Mỹ vì có cùng lãnh đạo, dự án và mục tiêu.

Các điều khoản chính mà công đoàn dự kiến yêu cầu bao gồm chứng minh lý do chính đáng trước khi sa thải bất kỳ ai. Bên cạnh đó cũng có những ý tưởng "xa vời" như chuyển sang chế độ làm việc 4 ngày/tuần, theo Aramayo.

Liên hệ với độc giả Việt Nam

Sự kiện thành lập công đoàn tại Wikimedia Foundation mang ý nghĩa tham chiếu quan trọng cho cộng đồng công nghệ Việt Nam trong bối cảnh ngành công nghiệp phần mềm nước nhà đang phát triển mạnh, đặc biệt là khi các tập đoàn công nghệ toàn cầu ngày càng quan tâm đến việc thiết lập đội ngũ phát triển tại thị trường Việt. Mô hình tổ chức tiếng nói người lao động trong lĩnh vực công nghệ - nơi thường có văn hóa làm việc linh hoạt nhưng cũng đầy thách thức về sức khỏe tinh thần và cân bằng cuộc sống - là chủ đề đáng theo dõi cho các lập trình viên và kỹ sư trẻ Việt Nam đang làm việc trong môi trường từ xa hoặc đa quốc gia.

Cuộc đàm phán thỏa ước lao động tập thể giữa Wikimedia Foundation và CWA Local 9415 trong thời gian tới sẽ là thước đo quan trọng để xem liệu một tổ chức phi lợi nhuận công nghệ có thực sự dung hòa được lợi ích của người lao động và sứ mệnh tri thức mở trong kỷ nguyên AI hay không.