Xóa sạch dữ liệu điện thoại trước khi trả lại: Ranh giới mong manh giữa quyền riêng tư và công lý

Minh họa thao tác xóa dữ liệu trên điện thoại thông minh

Một bản án mới đây của Tòa án Phúc thẩm Liên bang số 7 tại Mỹ đang làm nóng lại cuộc tranh luận về việc xử lý dữ liệu trên các thiết bị di động bị thu giữ trong quá trình điều tra hình sự. Câu hỏi trọng tâm không còn đơn thuần là "có được thu điện thoại hay không", mà là: khi đã trả lại thiết bị cho chủ sở hữu, cảnh sát có quyền xóa sạch toàn bộ dữ liệu bên trong hay không?

Vụ việc liên quan đến bị cáo Stathas, người bị kết án năm 2023 với tội danh dụ dỗ trẻ vị thành niên tham gia hoạt động tình dục trái pháp luật. Stathas lĩnh án 180 tháng tù giam và 10 năm quản chế sau khi mãn hạn. Trong quá trình điều tra, cảnh sát đã thu giữ xe ô tô, điện thoại, ví và nhiều thiết bị điện tử khác của anh ta.

Ai bảo vệ nạn nhân khi dữ liệu phạm tội vẫn còn đó?

Sau khi tuyên án, cảnh sát đồng ý trả lại xe, ví và các thiết bị điện tử, nhưng đặt điều kiện phải xóa sạch dữ liệu (wipe) trên chiếc điện thoại trước khi giao trả. Lý do được đưa ra: thiết bị chứa "những cuộc trò chuyện khiêu dâm, lộ liễu giữa Stathas và nạn nhân", cùng với "những thông tin nhận dạng cá nhân quan trọng của cô bé".

Stathas phản đối động thái này. Anh ta cho biết không phản đối việc cơ quan chức năng xóa các đoạn hội thoại với nạn nhân, nhưng yêu cầu giữ lại những dữ liệu khác vì chúng có ý nghĩa cá nhân hoặc liên quan đến một vụ kiện dân sự tiềm năng chống lại Sở Cảnh sát West Bend.

Tòa án Phúc thẩm Liên bang số 7 đã bác bỏ lập luận trên. Theo phán quyết, việc chính phủ giữ lại và tiêu hủy dữ liệu là "hợp lý trong hoàn cảnh này". Tòa ghi nhận rằng chiếc điện thoại "đầy rẫy những tin nhắn và hình ảnh khiêu dâm" gửi đến nạn nhân, cùng "lượng lớn thông tin nhận dạng cá nhân về cô bé". Các cuộc trò chuyện xuất hiện trên nhiều ứng dụng khác nhau, và Stathas còn nhận được ảnh khỏa thân của trẻ vị thành niên.

Tòa kết luận rằng không có biện pháp nào ngoài xóa kỹ thuật số toàn bộ có thể loại bỏ hết tài liệu phạm tội. Do đó, việc xóa dữ liệu trước khi trả thiết bị nằm trong phạm vi quyền hạn hợp lý của tòa án cấp dưới.

Hệ lụy ngoài dự kiến của một lệnh xóa dữ liệu

Dù đồng tình với kết quả vụ án, giới phân tích pháp lý vẫn chỉ ra những lỗ hổng đáng lo ngại. Việc xóa toàn bộ dữ liệu không chỉ loại bỏ tài liệu phạm tội mà còn quét sạch cả những dữ liệu hoàn toàn vô can.

"Một lệnh xóa điện thoại có thể ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống của một người, tùy thuộc vào bản chất dữ liệu và khả năng sao lưu."

Trong trường hợp cụ thể này, nếu chiếc điện thoại chứa bằng chứng cần thiết để Stathas theo đuổi vụ kiện chống lại cảnh sát, việc xóa dữ liệu có thể xóa sổ hoàn toàn quyền khởi kiện hợp pháp của anh ta.

Đáng chú ý, luật tịch thu tài sản hình sự (18 U.S.C. § 2428(a)(1)) quy định tòa án có thể ra lệnh tịch thu "bất kỳ tài sản hữu hình hoặc vô hình nào được sử dụng để thực hiện hoặc tạo điều kiện cho hành vi phạm tội". Vậy dữ liệu trên điện thoại có được coi là "tài sản" để tịch thu? Và nếu có, liệu chủ sở hữu có bị tước luôn quyền sao lưu dữ liệu hay không? Đây là những câu hỏi pháp lý chưa có lời giải đáp thỏa đáng.

Bài học từ án lệ Riley: Điện thoại là cả một thế giới riêng

Những lo ngại nêu trên càng có cơ sở khi đặt cạnh lập luận nổi tiếng của Tòa án Tối cao Mỹ trong vụ Riley v. California năm 2014. Khi đó, tòa nhấn mạnh rằng điện thoại thông minh ngày nay thực chất là những "máy vi tính mini" kiêm điện thoại, máy ảnh, sổ địa chỉ, lịch, thư viện, nhật ký và bản đồ cá nhân.

Theo Tòa án Tối cao, dung lượng lưu trữ khổng lồ của điện thoại tạo ra ba hệ quả liên quan đến quyền riêng tư:

• Tập trung thông tin đa dạng: Một thiết bị duy nhất chứa địa chỉ, ghi chú, đơn thuốc, sao kê ngân hàng, video... Những thông tin kết hợp với nhau tiết lộ nhiều hơn bất kỳ bản ghi riêng lẻ nào.
• Tái tạo toàn bộ đời sống riêng tư: Hàng nghìn bức ảnh có ghi ngày tháng, vị trí và mô tả có thể dựng lại bức tranh cuộc sống của một con người.
• Dữ liệu có thể tồn tại từ rất lâu: Khác với mẩu giấy nhắc gọi điện, điện thoại lưu giữ lịch sử liên lạc kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Điện thoại thông minh lưu trữ nhiều dữ liệu cá nhân nhạy cảm

Tòa cũng chỉ ra tính phổ biến đặc thù của điện thoại: hơn 90% người trưởng thành Mỹ sở hữu thiết bị này, và phần lớn mang theo bên mình như một "bản ghi kỹ thuật số của gần như mọi khía cạnh cuộc sống — từ tầm thường đến thân mật". Trung bình mỗi người dùng cài đặt 33 ứng dụng, tạo nên một "bức tranh ghép" tiết lộ chân dung người sở hữu.

Câu hỏi mở cho giới lập pháp và công nghệ

Vụ án Stathas cho thấy một khoảng trống pháp lý cần được lấp đầy: làm sao bảo vệ nạn nhân khỏi bị tổn thương lần hai mà không tước đi quyền lợi chính đáng của bị cáo đối với dữ liệu cá nhân của chính mình?

Một số hướng tiếp cận có thể được xem xét, chẳng hạn xóa có chọn lọc thay vì xóa toàn bộ, hoặc trích xuất và bàn giao bản sao dữ liệu không liên quan cho chủ sở hữu trước khi tiêu hủy thiết bị. Tuy nhiên, các giải pháp kỹ thuật như vậy đòi hỏi quy trình giám định số chặt chẽ và chi phí không nhỏ.

Đối với người dùng Việt Nam, câu chuyện này cũng là lời nhắc nhở thiết thực về tầm quan trọng của việc sao lưu dữ liệu định kỳ và hiểu rõ quyền của mình khi thiết bị bị cơ quan chức năng tạm giữ.

"Nếu luật tịch thu hình sự áp dụng cho điện thoại, liệu điều đó có luôn đồng nghĩa với việc chủ sở hữu bị tước quyền sao lưu dữ liệu? Điều này có vẻ không hợp lý, nhất là khi dữ liệu bị tịch thu có thể vô cùng giá trị, không thể thay thế và hoàn toàn không liên quan đến hành vi phạm tội."

Trích dẫn vụ án: U.S. v. Stathas, 2026 WL 3061816 (Tòa Phúc thẩm Liên bang số 7, ngày 13/10/2026).