Bộ não tổn thương được 'sửa' bằng sóng siêu âm, không cần dao kéo

Erin McNulty từng biến mất nhiều tuần liền, khiến mẹ cô là Linda kiệt sức vì tìm kiếm khắp vùng Burlington, Vermont. Ở tuổi 45, Erin chìm sâu trong cơn nghiện methamphetamine kéo dài nhiều năm — một vòng xoáy không lối thoát mà không phương pháp điều trị truyền thống nào có thể giải quyết. Nhưng một buổi trị liệu kéo dài 20 phút bằng sóng siêu âm hội tụ đã thay đổi tất cả, như thể một công tắc trong não đã được tắt.

Kỹ thuật này, do bác sĩ phẫu thuật thần kinh Ali Rezai tại Viện Khoa học Thần kinh Rockefeller (WVU) dẫn đầu, sử dụng sóng siêu âm hội tụ cường độ thấp để "thiết lập lại" nhân accumbens — vùng não chịu trách nhiệm về cảm giác thưởng và thèm muốn. Không cần khoan sọ, không cần rạch da, chỉ với một chiếc mũ hình nón bao quanh đầu, công nghệ này đang mở ra hướng đi mới trong điều trị nghiện chất kích thích.

Sóng siêu âm và hành trình từ phòng thí nghiệm đến thực tế

Ý tưởng dùng sóng siêu âm để tác động đến não không hoàn toàn mới. Vào những năm 1950, hai anh em nhà Fry đã chế tạo hệ thống hội tụ sóng để tạo tổn thương nhỏ trong não người bệnh Parkinson. Tuy nhiên, kỹ thuật này bị lãng quên vì phải mở hộp sọ. Ngày nay, máy siêu âm hội tụ hiện đại phát ra hàng chục chùm tia từ nhiều góc độ, hội tụ tại một điểm duy nhất với độ chính xác đến milimet.

"Chúng tôi muốn đưa bệnh nhân vào trạng thái bệnh lý tối đa. Đó là lý do chúng tôi cho họ xem hình ảnh ma túy — gọi là 'khởi động'", Rezai giải thích.

Khi Erin nằm trong máy MRI lần thứ hai vào tháng 1/2025 (lần đầu cô nhận giả dược), các nhà nghiên cứu chiếu hình ảnh heroin, fentanyl và methamphetamine để kích hoạt cơn thèm. Cô đánh giá mức độ thèm muốn trên thang 0-10. Ngay khi sóng siêu âm được bắn vào nhân accumbens, cảm giác thèm muốn của Erin giảm mạnh ngay trên bàn máy. Sau thủ thuật, cô chuyển đến nơi ở mới, đi làm tại Goodwill và không còn bị ám ảnh bởi ma túy nữa.

Kết quả đầy hứa hẹn nhưng vẫn còn thách thức

Nhóm của Rezai đã thực hiện sóng siêu âm hội tụ cho 47 người rối loạn sử dụng chất. Trong 20 người đầu tiên, mức độ thèm muốn giảm hơn 90% và xét nghiệm nước tiểu dương tính giảm 80%. Giao thức này đang được nhân rộng tại các trung tâm y tế ở Baltimore, Florida, New York và quốc tế.

Tuy nhiên, công nghệ này vẫn đối mặt với nhiều câu hỏi lớn: Cơ chế chính xác tác động lên não là gì? Mức năng lượng bao nhiêu là an toàn? Vào năm ngoái, một tình nguyện viên 44 tuổi bị xuất huyết não nhỏ trong quá trình thử nghiệm ở WVU, khiến nghiên cứu phải tạm dừng 8 tháng. Tai biến này gióng lên hồi chuông cảnh báo về việc thiếu tiêu chuẩn chung về thông số kỹ thuật giữa các thiết bị.

"Đây là một vết đen trong lĩnh vực này", Greg Fonzo, trợ lý giáo sư tại Đại học Texas ở Austin, nhận định với WIRED.

Tương lai và sự quan tâm từ giới công nghệ

Bất chấp rủi ro, tiềm năng của sóng siêu âm hội tụ đã thu hút các quỹ đầu tư và công ty công nghệ lớn. Merge Labs của Sam Altman, Nudge của Fred Ehrsam (đồng sáng lập Coinbase), Openwater của Mary Lou Jepsen và Sanmai Technologies (hậu thuẫn bởi Reid Hoffman) đều đang phát triển thiết bị đeo nhỏ gọn để điều trị các rối loạn tâm thần và tâm trạng mà không cần dùng thuốc hay phẫu thuật.

Bác sĩ Ali Rezai, chủ tịch điều hành Viện Khoa học Thần kinh Rockefeller WVU

Quy trình trị liệu bằng sóng siêu âm hội tụ cho bệnh nhân nghiện

Hình ảnh minh họa tác động của sóng siêu âm lên vùng não thưởng

Rezai hy vọng mở rộng công nghệ này đến toàn bang West Virginia, với thiết bị di động không cần MRI cỡ lớn — thậm chí một phiên bản "giống máy sấy tóc" đang được phát triển. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh: "Sóng siêu âm không phải phép màu chữa nghiện. Bệnh nhân vẫn cần liệu pháp hành vi và sự hỗ trợ trong quá trình hồi phục."

Erin, sau thủ thuật, đã trở về Vermont sống cùng mẹ và con gái. Cô làm việc tại cửa hàng đồ cổ của gia đình, tập thể dục đều đặn và không còn nghĩ đến ma túy. "Tôi chưa từng tưởng tượng cuộc sống có thể tốt đẹp đến thế này", cô chia sẻ với WIRED.