HMRC cam kết chia tay Capgemini nhưng vẫn chi thêm 4,2 tỷ bảng cho đối tác Pháp

Cơ quan Thuế và Hải quan Anh (HMRC) từng tuyên bố sẽ chấm dứt hợp đồng gia công công nghệ khổng lồ với tập đoàn Capgemini của Pháp. Tuy nhiên, dữ liệu mới nhất cho thấy HMRC vẫn chi ít nhất 4,2 tỷ bảng cho Capgemini kể từ năm 2014. Mối quan hệ này thậm chí có thể kéo dài tới năm 2036, tức 32 năm kể từ khi hợp đồng Aspire ra đời.

Bài toán khó cho chính sách mua sắm công

Khi Andy Burnham trở thành Thủ tướng Anh vào tháng 7, ông tuyên bố trong bài phát biểu đầu tiên rằng hoạt động mua sắm công sẽ "hỗ trợ ngành công nghiệp Anh". Chính phủ sau đó cho biết các doanh nghiệp giành được hợp đồng nhà nước sẽ phải chứng minh họ đang tạo ra việc làm chất lượng cao cho người Anh.

Thế nhưng mối quan hệ giữa HMRC và Capgemini lại cho thấy thách thức của mục tiêu này lớn đến nhường nào. Theo phân tích dữ liệu mua sắm công do The Register phối hợp với Otnox thực hiện, HMRC đã trả cho Capgemini ít nhất 4,2 tỷ bảng qua 15.726 giao dịch trong giai đoạn từ năm 2014 tới tháng 7 năm 2026. Con số thực tế có thể còn cao hơn do thiếu dữ liệu của 16 tháng trong khoảng thời gian này.

Đại diện HMRC khẳng định các hợp đồng cấp cho Capgemini hoàn toàn tuân thủ luật mua sắm công và chính sách của chính phủ. Phát ngôn viên cơ quan này cho biết HMRC đã chuyển từ một số ít hợp đồng cũ, quy mô lớn sang nguồn cung ứng đa dạng hơn, giúp tăng cạnh tranh, đổi mới và khả năng chống chịu.

Từ Aspire đến những hợp đồng không đấu thầu

Hợp đồng Aspire khởi đầu năm 2004 với thời hạn 10 năm, Capgemini giữ vai trò nhà cung cấp chính. Sau đó HMRC gia hạn tới tháng 6 năm 2017, biến đây thành hợp đồng công nghệ lớn nhất của chính phủ Anh với chi phí khoảng 10 tỷ bảng trong 13 năm. Ngoài Capgemini, Aspire còn có sự tham gia của Fujitsu và Accenture, chiếm khoảng 84% chi tiêu công nghệ của HMRC giai đoạn 2006–2014.

Năm 2016, Văn phòng Kiểm toán Quốc gia Anh (NAO) nhận định Aspire mang lại hệ thống công nghệ thông tin ổn định nhưng đắt đỏ, đồng thời khiến hạ tầng công nghệ của HMRC trở nên lạc hậu. HMRC tuyên bố sẽ thay thế Aspire theo từng giai đoạn thay vì gia hạn, với mục tiêu tiết kiệm 200 triệu bảng mỗi năm vào giai đoạn 2020–2021.

Tuy nhiên, thực tế diễn ra khác xa kế hoạch. Năm 2020, HMRC khởi động Chương trình Tìm nguồn Công nghệ (TSP) với cam kết mở rộng ngân sách công nghệ 900 triệu bảng mỗi năm cho nhiều nhà cung cấp hơn. Dù vậy, Capgemini vẫn tiếp tục giành được nhiều hợp đồng, trong đó có những hợp đồng không qua đấu thầu vì liên quan tới các hệ thống do chính họ xây dựng hoặc vận hành dưới thời Aspire.

Một số hợp đồng đáng chú ý:

• Tháng 8 năm 2026: Capgemini giành hợp đồng 200 triệu bảng, thời hạn 5 năm để di chuyển và ngừng vận hành các kho dữ liệu cũ của HMRC.
• Tháng 1 năm 2022: hợp đồng 51 triệu bảng tiếp tục hỗ trợ Nền tảng Quản lý Thuế Doanh nghiệp (ETMP) và Vận hành Doanh nghiệp (EOPS) với vai trò nhà cung cấp duy nhất.
• Tháng 3 năm 2022: hợp đồng 214 triệu bảng không qua đấu thầu để duy trì các ứng dụng cũ trong lúc chờ nâng cấp hoặc loại bỏ.
• Tháng 5 năm 2024: hợp đồng lên tới 245,5 triệu bảng tiếp tục vận hành hệ thống cũ, cùng thỏa thuận 5 năm vận hành ETMP và EOPS tới tháng 6 năm 2029, trị giá 403–574 triệu bảng.
• Tháng 6 năm 2026: HMRC chọn Capgemini cho hợp đồng trung tâm liên lạc trị giá tới 600 triệu bảng. Nếu kéo dài đủ 10 năm, mối quan hệ này sẽ chạm mốc năm 2036.

Ảnh hưởng tới thị trường công nghệ và bài học cho Việt Nam

Câu chuyện của HMRC và Capgemini phản ánh một nghịch lý quen thuộc trong mua sắm công nghệ công: hợp đồng càng lớn, càng khó chia tay. Các hệ thống thuế, hải quan và dữ liệu dân cư thường được xây dựng trên nền tảng độc quyền của một nhà cung cấp duy nhất, khiến chi phí chuyển đổi trở nên khổng lồ.

HMRC hiện cũng đang chuẩn bị trao hợp đồng trị giá tới 500 triệu bảng vào tháng 6 năm sau để đại tu hệ thống Bảo hiểm Quốc gia và PAYE. Các hệ thống này vốn thuộc Aspire, và Accenture (thành lập tại Mỹ, đặt trụ sở tại Ireland) đã nhận 100 triệu bảng không qua đấu thầu để tiếp tục hỗ trợ chúng.

Với Việt Nam, đây là bài học đáng suy ngẫm khi các cơ quan nhà nước đẩy mạnh chuyển đổi số. Việc phụ thuộc vào một vài nhà thầu lớn trong các dự án trọng điểm có thể tạo ra rào cản thoát khỏi hợp đồng, làm giảm cạnh tranh và hạn chế cơ hội cho doanh nghiệp công nghệ trong nước. Kinh nghiệm từ HMRC cho thấy cần thiết kế hợp đồng ngắn hạn, linh hoạt, đồng thời xây dựng năng lực nội bộ và tiêu chuẩn mở để tránh bị khóa chặt vào nhà cung cấp.

Việc chuyển từ vài hợp đồng cũ quy mô lớn sang nguồn cung ứng đa dạng hơn là điều HMRC tuyên bố đã làm. Nhưng với 4,2 tỷ bảng vẫn chảy về Capgemini, câu hỏi đặt ra là cam kết đó đang được thực thi tới đâu.

Chính sách mua sắm công của Thủ tướng Burnham nhiều khả năng sẽ phải đối mặt với bài kiểm tra sớm: liệu các nhà cung cấp nước ngoài đang giữ vị trí độc quyền có tiếp tục giành được những hợp đồng béo bở từ một trong những khách hàng công nghệ lớn nhất khu vực công nước Anh hay không.