Học cách sống chung với xe tự lái Waymo: Khi robot lăn bánh giữa lòng thành phố

Xe tự lái không còn là viễn cảnh tương lai trên phim ảnh — chúng đã thực sự lăn bánh trên đường phố San Francisco và nhiều thành phố khác của nước Mỹ. Waymo, công ty con của Alphabet, đang âm thầm định hình lại cách chúng ta di chuyển, và quan trọng hơn, cách chúng ta học cách sống chung với những cỗ máy có khả năng tự đưa ra quyết định.

Xe tự lái Waymo trên đường phố

Vô lăng tự xoay: Chi tiết nhỏ, tranh cãi lớn

Khi một chiếc Waymo đang chạy, vô lăng của nó cũng chuyển động — xoay theo từng thao tác đánh lái từ vị trí quen thuộc, hướng về phía ghế trước bên trái. Trên đường phố Mỹ, đó thường được gọi là ghế tài xế. Nhưng trong một chiếc Waymo, khái niệm này trở nên vô nghĩa: không ai được phép ngồi ở đó.

Hệ thống Waymo Driver — được dẫn dắt bởi cảm biến, camera, bản đồ tùy chỉnh và học máy — hiện diện khắp xe. Vậy tại sao vẫn còn vô lăng? Câu trả lời đơn giản nhất: đó là yêu cầu pháp lý. Các tiêu chuẩn an toàn hiện hành giả định xe hơi phải có vô lăng, và vì Waymo được quản lý như xe hơi, nên nó cũng phải có.

"Chúng tôi rất tò mò liệu mọi người sẽ phản ứng tích cực hay tiêu cực khi thấy vô lăng tự xoay," Megan Neese, Giám đốc Thấu hiểu của Waymo, chia sẻ.

Điều bất ngờ là phần lớn hành khách cảm thấy an tâm khi thấy vô lăng chuyển động. Nó truyền tải rằng hành động của xe là "dễ nhận biết, dễ đồng cảm và đang tiếp diễn" — như thể có một bóng ma thân thiện trong cỗ máy.

Từ dự án thử nghiệm đến đế chế xe tự lái

Waymo hiện vận hành hơn 4.000 xe tại 15 thành phố trên khắp nước Mỹ. Tại San Francisco, công ty đã vượt qua Lyft về thị phần, với hơn 1.300 xe chạy khắp khu vực. Tham vọng của họ không dừng lại ở đó: Washington D.C., New York, London và Tokyo đều nằm trong tầm ngắm.

Hành trình này bắt đầu từ năm 2004, khi Lầu Năm Góc tổ chức cuộc thi xe không người lái xuyên sa mạc với giải thưởng một triệu USD. Không đội nào về đích, nhưng một năm sau, năm xe đã hoàn thành chặng đua tiếp theo. Google đã tuyển dụng Sebastian Thrun — giáo sư Stanford đứng sau đội thắng cuộc — cùng Anthony Levandowski, một sinh viên Berkeley đầy tham vọng.

Năm 2009, dự án Project Chauffeur ra đời, cải tạo đội xe Prius tại một đại lý Toyota ở San Jose. Đến năm 2016, dự án được đổi tên thành Waymo, và từ đó đến nay đã trở thành biểu tượng của xe tự lái thương mại.

Hành khách trải nghiệm xe tự lái

Những sự cố khó đỡ và bài toán niềm tin

Không phải mọi trải nghiệm với Waymo đều suôn sẻ. Câu chuyện của Elliot Slade là một ví dụ điển hình: trong một chuyến đi đêm, chiếc Waymo chở anh bất ngờ lao qua hàng cọc chắn công trường rồi tăng tốc lên tốc độ cao tốc, trong khi cảnh sát đuổi theo phía sau. Anh chỉ nhận được 40 USD tín dụng đi xe như lời xin lỗi.

Những sự cố khác cũng gây tranh cãi:

• Waymo chạy qua pháo hoa đang bắn trên đường, một xe bốc cháy
• Xe lao vào vùng nước lũ dâng cao rồi dừng lại giữa dòng
• Nhiều xe tập trung kỳ lạ tại các ngõ cụt ở Atlanta
• Xe vượt đèn cảnh báo của xe buýt trường học hơn 20 lần trong một năm học

"Nếu một chiếc Waymo chạy qua biển dừng của xe buýt trường học vào ngày mai và giết ba đứa trẻ, thì không một dữ liệu an toàn nào họ thu thập được sẽ còn liên quan," Bryant Walker Smith, giáo sư luật Đại học South Carolina, nhận định.

Waymo tuyên bố xe của họ an toàn gấp 10 lần so với xe có người lái, dựa trên mức giảm 92% các vụ tai nạn gây thương tích nghiêm trọng. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng số liệu tai nạn không phản ánh hết những tình huống khiến hành khách hoảng sợ.

Học cách sống chung: Từ phản kháng đến chấp nhận

Tại Santa Monica, một luật sư tự gọi mình là "Stacker One" đã nhiều lần bước ra trước đầu xe Waymo để chặn chúng lại. Anh ta đội túi giấy Whole Foods đục lỗ mắt, bơm phồng đồ trang trí Minion để chắn đường. Hành động phản kháng này dẫn đến các vụ kiện tụng qua lại giữa Waymo và thành phố.

Ở San Francisco, việc đi Waymo đôi khi bị gắn mác "sợ người". Một tờ rơi trong khu phố châm biếm so sánh người đi bộ trên phố Mission (dùng Waymo) với người đi phố Valencia (đi xe buýt Muni). Thậm chí, cái chết của chú mèo KitKat dưới bánh một chiếc Waymo đã trở thành biểu tượng phản kháng, với các meme coin và cuộc tuần hành "Công lý cho KitKat".

Châm biếm về công nghệ và đời sống

Đằng sau sự "không người lái" là cả một đội ngũ con người

Dù được quảng cáo là dịch vụ không cần tài xế, Waymo vẫn duy trì khoảng 70 nhân viên hỗ trợ từ xa túc trực mỗi lúc, làm việc tại các trung tâm ở Mỹ và Philippines. Họ tư vấn cho Waymo Driver trong các tình huống khó xử và hỗ trợ hành khách khi cần.

Một cựu nhân viên hợp đồng tiết lộ rằng anh được huấn luyện "phân biệt đồng cảm và thông cảm" — nghĩa là không được nói "tôi xin lỗi" vì điều đó có thể ngụ ý nhận trách nhiệm.

Waymo cũng đối mặt với những vấn đề mới nảy sinh từ chính sự vắng mặt của tài xế. Nếu một hành khách say rượu ngủ quên trong xe, nhân viên hỗ trợ sẽ phải gọi 911, dẫn đến việc điều xe cứu thương và cứu hỏa — tại San Francisco, có tới 250 sự việc như vậy trong một năm.

Một số phụ nữ coi việc không có tài xế là điểm cộng về an toàn, tránh được những bất tiện và nguy hiểm từ tài xế nam lạ mặt. Nhưng cũng có trường hợp lợi dụng không gian riêng tư của xe tự lái để thực hiện hành vi quấy rối, cho thấy công nghệ mới mang theo cả cơ hội lẫn rủi ro mới.

Tương lai: Giữa lý tưởng giao thông và thực tế phức tạp

Waymo đang được định giá 126 tỷ USD và đang ráo riết vận động hành lang để mở rộng hoạt động. Tại Washington D.C., hội đồng thành phố đang xem xét dự luật cho phép taxi tự lái. Tại New York, giấy phép thử nghiệm đã hết hạn và thị trưởng Zohran Mamdani tỏ ra không mấy mặn mà với việc gia hạn.

Đằng sau những con số ấn tượng là câu hỏi lớn hơn: liệu xã hội có sẵn sàng trao quyền quyết định cho máy móc? Như nhà sử học Peter Norton nhận xét, xe tự lái là "cỗ máy giải phóng trách nhiệm" — mang lại cảm giác tự do và quyền lực mà không phải chịu trách nhiệm.

Với người dùng Việt Nam, câu chuyện Waymo là lời nhắc nhở rằng làn sóng xe tự lái và AI trong giao thông sẽ sớm đến gần hơn, kéo theo những bài toán về hạ tầng, pháp lý và quan trọng nhất — niềm tin của công chúng. Học cách sống chung với robot không chỉ là chuyện của nước Mỹ, mà là bài học toàn cầu.

"Tôi tự hào mình là một người lạc quan về công nghệ," Elliot Slade nói. "Nhưng có một khoảng cách lớn giữa những người xây dựng công nghệ và công chúng."