Học sinh ngày càng bỏ Google để hỏi AI: Nghiên cứu cảnh báo hệ quả khó lường

Một nghiên cứu tổng hợp 173 công trình khoa học quốc tế cho thấy trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) có tác động hai mặt lên khả năng tư duy phản biện và giải quyết vấn đề của học sinh. Trong khi đó, dữ liệu khảo sát tại Na Uy cho thấy giới trẻ 9-18 tuổi đang rời bỏ công cụ tìm kiếm truyền thống để chuyển sang hỏi thẳng AI.

Người trẻ đang thay đổi cách tìm kiếm thông tin

Theo khảo sát của Cơ quan Truyền thông Na Uy về thói quen truyền thông của nhóm tuổi 9-18, tỷ lệ sử dụng tìm kiếm Google trong nhóm này đã giảm từ 72% năm 2024 xuống còn 47% năm 2026. Báo cáo cũng cho thấy 39% trẻ em Na Uy từ 11 đến 12 tuổi đã dùng AI.

Học sinh sử dụng công nghệ AI trong học tập

Xu hướng này không chỉ dừng ở tìm kiếm. Trang web ung.no – kênh thông tin trực tuyến dành cho giới trẻ Na Uy từ 13 đến 20 tuổi – ghi nhận lượng truy cập giảm từ 24 triệu xuống 18 triệu lượt trong giai đoạn 2024-2025. Nguyên nhân được cho là giới trẻ ngày càng chuyển sang dùng các công cụ AI để giải đáp thắc mắc. Các bản tóm tắt do AI tạo ra trong kết quả tìm kiếm của Google cũng góp phần làm giảm lưu lượng truy cập.

AI không tự làm ta thông minh hơn hay kém đi

Nhóm nghiên cứu do Hilde Storrøsæter, nghiên cứu sinh tại Khoa Đào tạo Giáo viên thuộc Đại học NTNU (Na Uy), dẫn đầu cùng các đồng nghiệp từ các trường đại học Séc, đã phân tích 173 bài báo khoa học quốc tế về việc sử dụng GenAI trong trường học, từ năm 2022 – thời điểm các mô hình ngôn ngữ AI bùng nổ – đến mùa xuân năm 2025.

Phát hiện quan trọng nhất: AI tự nó không khiến chúng ta tư duy tốt hơn hay tồi đi.

"Thật dễ nghĩ rằng công cụ này sẽ hoặc củng cố hoặc làm suy yếu việc học. Chúng tôi tìm thấy một hiệu ứng hai mặt rõ rệt. Cùng một công nghệ có thể làm cả hai", Storrøsæter cho biết.

Theo nghiên cứu, AI phát huy tác dụng tích cực khi học sinh dùng nó để đặt câu hỏi, so sánh các quan điểm khác nhau và xây dựng lập luận riêng. Ngược lại, khi AI trở thành lối tắt dẫn tới câu trả lời có sẵn, nguy cơ phụ thuộc quá mức, tư duy hời hợt và suy giảm khả năng giải quyết vấn đề độc lập sẽ tăng lên.

Ba lỗ hổng kiến thức lớn

Nhóm nghiên cứu chỉ ra ba khoảng trống đáng lo ngại trong hiểu biết hiện tại về AI trong giáo dục.

Thứ nhất, thiếu dữ liệu về trẻ em và thanh thiếu niên. Trong 80% số nghiên cứu được phân tích, đối tượng tham gia là sinh viên đại học hoặc cao đẳng. Nghĩa là chúng ta biết rất ít về tác động nhận thức của AI lên trẻ em – nhóm đang trong quá trình hình thành cách tiếp nhận, xử lý và đánh giá thông tin.

"Chúng ta không thể mặc nhiên cho rằng điều đúng với một sinh viên 22 tuổi cũng đúng với một đứa trẻ 10 hay 14 tuổi. Nếu AI nắm quyền kiểm soát quá trình tư duy trước khi học sinh có thời gian phát triển kỹ năng tư duy phản biện và giải quyết vấn đề của riêng mình, hậu quả có thể hoàn toàn khác so với người lớn", bà Storrøsæter cảnh báo.

Thứ hai, thiếu tính khách quan. Phần lớn các bài báo trong tổng quan dựa trên tự báo cáo của người tham gia – phương pháp được đánh giá là kém tin cậy hơn so với các nghiên cứu khách quan theo dõi thay đổi theo thời gian.

Thứ ba, thiên lệch về địa lý. Nam Á, Đông Nam Á và Đông Á – chủ yếu là Trung Quốc – chiếm ưu thế với 28 nghiên cứu. Tại châu Âu, Tây Ban Nha và Vương quốc Anh dẫn đầu với 9 nghiên cứu mỗi nước. Mỹ có tổng cộng 15 nghiên cứu. Châu Phi, Nam Mỹ và Trung Á gần như vắng bóng.

Kết quả nghiêng về tích cực, nhưng còn nhiều tranh cãi

Số liệu tổng hợp cho thấy các nghiên cứu ghi nhận hiệu ứng tích cực nhiều hơn tiêu cực:

• Trong 139 nghiên cứu về tác động của AI lên tư duy phản biện, 67 nghiên cứu chỉ báo cáo hiệu ứng tích cực, 33 nghiên cứu chỉ tiêu cực và 39 nghiên cứu ghi nhận cả hai.
• Trong 103 nghiên cứu về khả năng giải quyết vấn đề, 57 nghiên cứu thuần túy tích cực, 23 tiêu cực và 23 ghi nhận cả hai mặt.

Tuy nhiên, nhóm tác giả lưu ý rằng kết quả này cần được đọc một cách thận trọng vì những hạn chế về phương pháp và phạm vi nghiên cứu.

Giáo viên giữ vai trò then chốt

Giáo viên và học sinh trong lớp học

Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh ba vấn đề then chốt: cách sử dụng công cụ AI, hiểu biết của giáo viên về AI, và yêu cầu mà giáo viên đặt ra cho học sinh.

"Đào tạo giáo viên có nhiệm vụ kép. Chúng ta phải đào tạo ra những giáo viên biết dùng AI và có thái độ phê phán với nó. Đồng thời, sinh viên sư phạm cũng cần biết cách dạy trẻ em và giới trẻ sử dụng AI. Chỉ dạy các em dùng vài công cụ AI là không đủ", bà Storrøsæter nói.

Bà cũng đưa ra quan điểm cá nhân về việc hạn chế dùng AI với học sinh quá nhỏ: "Tôi ủng hộ việc hạn chế sử dụng AI với những em nhỏ. Nhưng khi AI được dùng, nó phải nằm trong tầm kiểm soát của giáo viên".

Storrøsæter lo ngại rằng nếu AI bị sử dụng một cách thiếu phê phán, học sinh sẽ không xây dựng được kỹ năng nào và bỏ lỡ nhiều tình huống học tập quan trọng. Điều này chỉ làm gia tăng khoảng cách giữa nhóm biết dùng AI như một công cụ tư duy và nhóm dùng AI để hoàn thành bài tập nhanh hơn.

Bài học cho bối cảnh Việt Nam

Với Việt Nam – nơi các công cụ AI như ChatGPT, Gemini hay các trợ lý AI nội địa đang ngày càng phổ biến trong học sinh, sinh viên – nghiên cứu này mang lại nhiều gợi ý thiết thực. Việc trang bị năng lực AI (AI literacy) cho cả giáo viên lẫn học sinh, song song với việc bảo vệ và phát triển các kỹ năng tư duy phản biện, phê phán nguồn tin và đánh giá độc lập, có thể là ưu tiên cấp bách hơn cả việc chạy đua trang bị công cụ.

Như chính nhóm nghiên cứu kết luận: ngành giáo dục đã và đang bị AI định hình mạnh mẽ. Câu hỏi đặt ra là liệu chúng ta có thể định hình cách sử dụng AI để nó hỗ trợ tư duy của học sinh, thay vì thay thế tư duy đó hay không.