Khi AI bước vào văn học: Những giải thưởng văn chương ghi dấu bóng hình trí tuệ nhân tạo

Trí tuệ nhân tạo đang len lỏi vào mọi ngóc ngách của đời sống, và văn học không phải ngoại lệ. Một danh sách tổng hợp các giải thưởng văn chương được trao cho những tác phẩm có sử dụng — hoặc bị nghi ngờ sử dụng — AI trong quá trình sáng tác đang thu hút sự chú ý của cộng đồng công nghệ và giới văn chương quốc tế.

Danh sách này không chỉ là bảng thống kê thành tích, mà còn là tấm gương phản chiếu những câu hỏi lớn: Đâu là ranh giới của sáng tạo? Giải thưởng văn học nên đối diện với AI như thế nào?

Nhật Bản: Nơi AI sớm được chấp nhận

Nhật Bản là quốc gia tiên phong trong việc để AI tham gia các cuộc thi văn chương. Giải Nikkei Hoshi Shinichi Literary Award đã nhiều lần trao giải cho tác phẩm có bóng dáng trí tuệ nhân tạo.

• "Are You There?" của Kamome Ashizawa đoạt giải Xuất sắc năm 2022. Tác giả đã tạo ra 101 truyện trong ba tuần với AI, nhưng tác phẩm đoạt giải chủ yếu do con người viết.
• "The Last Painter" của Toh Katagiri (2025) được xếp vào nhóm "AI hỗ trợ", dù tác giả khẳng định từng câu đều do mình viết.
• "Genome Tower" của Shamizui đoạt giải Grand Prix 2026, với phần AI sử dụng chỉ để đặt tên một căn bệnh hư cấu.
• "Erinnerung" của Rino Takinouchi là trường hợp rõ ràng nhất khi ChatGPT tạo chất liệu ban đầu, sau đó tác giả chỉnh sửa đại từ, logic và thêm nội dung về CRISPR-Cas9.

Giải lần thứ 13 nhận 2.107 tác phẩm, trong đó ban tổ chức xác định 491 bài có sự tham gia của AI, và ba trong bốn tác phẩm đoạt giải chung cuộc đều có dùng AI ở một khâu nào đó.

Tiểu thuyết "Sympathy Tower Tokyo" của Rie Kudan đoạt giải Akutagawa lần thứ 170 năm 2024. Tác giả ước tính khoảng một trang trong 143 trang có sử dụng ChatGPT cho phần trả lời của một AI xuất hiện trong truyện.

Châu Âu và Mỹ: Tranh cãi và minh bạch

Ở Slovakia, tập thơ "Výsledky vzniku" của Liza Gennart đoạt giải Zlatá vlna 2021. Zuzana Husárová và Ľubomír Panák đã huấn luyện GPT-2 trên 2.108 tác phẩm tiếng Slovak rồi tuyển chọn, chỉnh sửa nhẹ.

Tại Mỹ, loạt thơ "ReRites" của David Jhave Johnston tự nhận là "thơ Người + AI" và đoạt giải Robert Coover Award 2022. Trong khi đó, "C'était ça ou mourir" của Thélyson Orélien đoạt giải Prix du Roman Fnac 2026 nhưng bị loại khỏi danh sách Goncourt sau cáo buộc dùng AI — nhà xuất bản Boréal đã rút sách sau khi rà soát phát hiện dấu hiệu AI trong siêu dữ liệu tài liệu làm việc.

Khi máy dò AI trở thành trọng tài

Một điểm đáng chú ý là sự lên ngôi của các công cụ như Pangram trong việc xác định tác phẩm có dùng AI hay không. Tại giải Commonwealth Short Story Prize 2026, ba tác giả bị Pangram gắn nhãn 100% do AI tạo — nhưng tất cả đều phủ nhận và được ban tổ chức chấp nhận sau khi kiểm tra bản thảo viết tay, ghi chú và bằng chứng quá trình sáng tác.

Sharon Aruparayil, tác giả đoạt giải khu vực châu Á, phát hiện rằng chỉ cần thêm ba từ tiếng Marathi và bớt một từ, đoạn văn bị gắn cờ đã chuyển thành "100% con người". Điều này cho thấy các công cụ dò AI vẫn còn nhiều hạn chế.

Tại giải Plaza Prizes 2025, hai tác giả bị loại chỉ vì bị máy dò gắn cờ, dù ban tổ chức thừa nhận không thể biết đã dùng AI bao nhiêu — nếu có. Trường hợp này cho thấy nguy cơ lỗi quy trình do phụ thuộc quá mức vào công cụ tự động.

Bài học cho Việt Nam

Với cộng đồng sáng tác và công nghệ Việt Nam, danh sách trên mang lại nhiều gợi mở:

• Minh bạch là chìa khóa: Các giải thưởng quốc tế đang dần yêu cầu thí sinh khai báo mức độ sử dụng AI, như cuộc thi UCSB Mind & Machine Intelligence Writing Contest yêu cầu mọi thí sinh ghi lại quá trình sáng tác.
• Không nên tuyệt đối hóa máy dò: Các vụ việc tại Commonwealth và Plaza cho thấy công cụ phát hiện AI chưa đủ tin cậy để thay thế quy trình thẩm định của con người.
• Cần quy định rõ ràng: Giải thưởng Ockham New Zealand Book Awards từng loại hai tác phẩm vì bìa do AI tạo rồi phục hồi vì quy định ban hành quá muộn — bài học về việc xây dựng thể lệ trước khi xảy ra tranh cãi.

Câu chuyện về AI và giải thưởng văn học không chỉ là chuyện công nghệ. Đó là cuộc đàm phán đang diễn ra giữa sáng tạo con người và năng lực máy móc, và giới văn chương toàn cầu — trong đó có Việt Nam — sẽ còn phải trả lời nhiều câu hỏi hơn nữa.