LymeAlert: Bộ xét nghiệm tại nhà đầu tiên giúp chẩn đoán sớm bệnh Lyme từ vết cắn của ve

Mỗi năm, hơn 31 triệu người Mỹ bị ve cắn và hàng trăm nghìn ca mắc bệnh Lyme được ghi nhận. Vấn đề lớn nhất hiện nay là việc chẩn đoán sớm vẫn còn nhiều hạn chế, khiến nhiều bệnh nhân bỏ lỡ "thời điểm vàng" để điều trị dự phòng. Một bộ xét nghiệm tại nhà mới có tên LymeAlert hứa hẹn sẽ thay đổi cuộc chơi, cho phép người dùng kiểm tra trực tiếp con ve đã cắn mình có mang vi khuẩn gây bệnh hay không ngay tại nhà, với kết quả chỉ sau 15 phút.

Vấn đề nhức nhối mang tên bệnh Lyme

Bệnh Lyme do vi khuẩn Borrelia burgdorferi gây ra, lây truyền qua vết cắn của ve chân đen (blacklegged tick). Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) ước tính khoảng 476.000 bệnh nhân được điều trị mỗi năm vì căn bệnh này. Điều đáng lo ngại là số ca bệnh đang có xu hướng gia tăng và lan rộng ra nhiều khu vực hơn do biến đổi khí hậu khiến mùa đông ấm lên, cùng với sự phát triển của quần thể hươu đuôi trắng và chuột chân trắng – vật chủ ưa thích của loài ve.

Bệnh Lyme dễ điều trị nhất ở giai đoạn đầu với phác đồ kháng sinh kéo dài 10-14 ngày. Tuy nhiên, một vấn đề lớn là xét nghiệm máu truyền thống chỉ có độ chính xác cao sau 30 ngày kể từ khi bị cắn, vì cơ thể chưa kịp sản sinh đủ kháng thể. Trong khi đó, CDC khuyến nghị dùng một liều doxycycline 200mg dự phòng trong vòng 72 giờ sau khi bị ve bám để ngăn ngừa bệnh hiệu quả nhất.

LymeAlert – "Que thử thai" cho loài ve

Bộ xét nghiệm LymeAlert tại nhà

Ý tưởng về LymeAlert đến từ Erin Dawicki, một bác sĩ nhi khoa tại Boston, trong một khóa học về khởi nghiệp y tế tại MIT Sloan vào năm 2024. Cô nhận thấy nhiều bệnh nhân lo lắng gọi điện hỏi về vết cắn của ve trên người con mình, nhưng không đủ điều kiện đến khám trực tiếp vì chi phí hoặc thời gian. "Tôi nghĩ, sẽ thật tuyệt nếu họ có thể tự kiểm tra con ve tại nhà và biết ngay nó có mang vi khuẩn Lyme hay không", Dawicki chia sẻ.

Cách sử dụng LymeAlert khá đơn giản, tương tự như que thử thai hoặc test Covid:

• Người dùng dùng nhíp hoặc dụng cụ chuyên dụng để gỡ ve ra khỏi da một cách cẩn thận.
• Đặt con ve vào "Máy nghiền ve" (Tick Crusher) có trong bộ kit để nghiền nát lớp vỏ kitin bên ngoài, giải phóng các thành phần bên trong.
• Nhỏ dung dịch đệm (buffer solution) được cấp bằng sáng chế để chuẩn bị mẫu.
• Nhúng que thử vào khe của máy nghiền. Que thử sử dụng công nghệ sắc ký miễn dịch (immunochromatographic assay) để phát hiện sự hiện diện của vi khuẩn Borrelia burgdorferi.

Kết quả hiển thị sau khoảng 15 phút: 2 vạch là dương tính (ve mang vi khuẩn), 1 vạch là âm tính. Bộ kit có giá khoảng 50 USD và có thể bảo quản hiệu quả trong vòng 12 tháng.

Ứng dụng đi kèm và bản đồ điểm nóng

Đi kèm với bộ xét nghiệm, nhóm phát triển cũng tung ra một ứng dụng di động có khả năng đọc và diễn giải kết quả tự động từ ảnh chụp que thử. Điều này đặc biệt hữu ích cho người khiếm thị hoặc người mắc chứng rối loạn thần kinh gặp khó khăn trong việc đọc kết quả.

Ứng dụng cũng cung cấp danh sách các nhà cung cấp dịch vụ telehealth để người dùng có thể kết nối trực tiếp với bác sĩ nếu không có bác sĩ riêng. Ngoài ra, dữ liệu thu thập từ các thử nghiệm thực địa với bác sĩ thú y tại Massachusetts sẽ được sử dụng để xây dựng bản đồ điểm nóng (hot-spot map), giúp cộng đồng nắm được các khu vực có nguy cơ cao về ve mang bệnh.

Hình ảnh con ve dưới góc nhìn khoa học

Tranh cãi khoa học: Lợi ích và giới hạn

Mặc dù được đón nhận tích cực, sản phẩm cũng vấp phải những ý kiến trái chiều từ giới chuyên môn. CDC hiện không khuyến nghị xét nghiệm ve đã gỡ khỏi người hoặc động vật, với lý do có thể xảy ra kết quả âm tính giả hoặc dương tính giả. Chuyên gia côn trùng học Erika Machtinger từ Đại học Penn State cảnh báo:

"Nếu con ve xét nghiệm âm tính, bạn sẽ cảm thấy an toàn; nếu dương tính, bạn sẽ nghĩ mình đã bị nhiễm bệnh. Đây là công cụ cần được sử dụng trong bối cảnh người dùng hiểu rõ lợi ích và giới hạn của sản phẩm."

Giáo sư vi sinh vật học Brian Stevenson từ Đại học Kentucky cho rằng ý tưởng này hay trên lý thuyết nhưng cần lưu ý: "Họ không thực sự xác định liệu người đó có mắc bệnh Lyme hay không". Theo thống kê, chỉ khoảng 1-5% các vết cắn của ve thực sự dẫn đến bệnh Lyme.

Về phía nhà phát triển, Dawicki thừa nhận những hạn chế này nhưng nhấn mạnh giá trị của sản phẩm trong việc "lấp khoảng trống" thời gian chờ kết quả của các dịch vụ gửi ve qua bưu điện tới phòng thí nghiệm – phương pháp phổ biến hiện nay mà kết quả thường trả về sau khi đã qua "cửa sổ 72 giờ" điều trị dự phòng.

Kế hoạch ra mắt và tương lai

LymeAlert dự kiến sẽ chính thức ra mắt công chúng vào tháng 8 tới với vài nghìn đơn đặt trước đã được ghi nhận. Nhóm phát triển đang hợp tác với ba cửa hàng REI tại khu vực Boston và New Hampshire cùng một số nhà bán lẻ thú cưng độc lập để triển khai các chương trình bán lẻ thử nghiệm.

Đối với người Việt Nam, mặc dù bệnh Lyme chưa phải là mối đe dọa phổ biến, sản phẩm này mở ra hướng đi mới cho việc phát triển các bộ xét nghiệm tại nhà cho các bệnh truyền nhiễm khác – một xu hướng công nghệ y tế đang phát triển mạnh mẽ, đặc biệt sau thành công của các bộ test Covid-19 tự kiểm tra.