Nghị sĩ Anh thúc giục chính phủ mạnh tay rót vốn như quỹ đầu tư mạo hiểm vào công nghệ

Nước Anh đang tài trợ cho thế hệ công ty công nghệ tiếp theo mà không đảm bảo người nộp thuế được hưởng phần lợi nhuận tương xứng. Đó là cảnh báo được các nghị sĩ đưa ra trong một báo cáo mới, khi họ cho rằng cơ quan tài trợ nghiên cứu quốc gia đang quá dè dặt trong việc nắm cổ phần tại các doanh nghiệp được nhà nước hậu thuẫn.

Theo báo cáo của Ủy ban Kế toán Công (PAC) chia sẻ với The Register trước khi công bố, UK Research and Innovation (UKRI) bị cáo buộc thiếu quyết liệt trong việc bảo vệ lợi ích của người nộp thuế. Thay vì chỉ cấp tiền tài trợ không ràng buộc, các nghị sĩ muốn UKRI cân nhắc nắm cổ phần tại nhiều doanh nghiệp được hỗ trợ hơn, để công chúng có cơ hội thu về lợi nhuận khi các công ty này thành công.

Anh mạnh về phát minh nhưng yếu trong việc hái quả ngọt

Theo Bộ Khoa học, Đổi mới và Công nghệ (DSIT), các trường đại học Anh tạo ra nhiều công ty spinout và bằng sáng chế trên mỗi bảng tài trợ nghiên cứu hơn so với đối tác Mỹ. Thế nhưng, nước Anh lại kém cỏi hơn trong việc biến phát minh thành giá trị kinh tế.

Các startup công nghệ Anh vẫn gặp khó trong việc thu hút nguồn vốn cần thiết để phát triển mà không phải chuyển trụ sở ra nước ngoài, trong khi các trường đại học có thành tích thất thường trong việc khai thác tài sản trí tuệ. Về phía mình, UKRI tỏ ra ngần ngại áp đặt các điều kiện chặt chẽ hơn với nguồn tài trợ, với lý do làm vậy có thể khiến doanh nghiệp chùn bước trong việc mở rộng.

"Cách tiếp cận này quá thận trọng và chúng tôi kêu gọi Bộ phải làm nhiều hơn nữa để thu hồi tiền của người nộp thuế khi một công ty thành công khai thác nguồn nghiên cứu mà người nộp thuế, thông qua UKRI, đã chi trả", PAC nhấn mạnh.

Ủy ban này đề nghị UKRI rà soát lại các điều khoản tài trợ tiêu chuẩn, bao gồm việc liệu có nên nắm cổ phần tại nhiều doanh nghiệp được hưởng lợi từ tiền công hay không.

"Không liều thì không có thu hoạch"

Ông Geoffrey Clifton-Brown, chủ tịch PAC, thừa nhận rằng việc kêu gọi chính phủ hành xử giống quỹ đầu tư mạo hiểm có thể nghe lạ lẫm đối với một ủy ban thường được biết đến với vai trò kiểm soát chi tiêu công.

"Người theo dõi công việc của Ủy ban này có thể thấy lời kêu gọi chính phủ áp dụng cách tiếp cận bớt thận trọng hơn trong việc nắm trực tiếp cổ phần tại đổi mới sáng tạo của nước Anh là một đề xuất bất thường. Nhưng chúng tôi là một cơ quan dành trọn cho giá trị đồng tiền của người nộp thuế, chứ không phải để găm giữ nó. Các quốc gia đang dẫn đầu cuộc đua công nghệ toàn cầu không đạt được vị thế đó bằng cách né tránh những chính sách mang tính doanh nghiệp hơn. Đây đơn giản là bài học: không liều thì không có thu hoạch", ông nói.

Đã có nỗ lực, nhưng chưa đủ và chưa đo lường được

Chính phủ Anh không phải chưa từng có động thái hỗ trợ doanh nghiệp công nghệ trong nước. UKRI cấp cho các startup AI quyền truy cập miễn phí vào các siêu máy tính do người nộp thuế tài trợ, trong khi DSIT đã sửa đổi quy định mua sắm để tạo cơ hội tốt hơn cho doanh nghiệp Anh cung ứng gói chip AI chuyên dụng trị giá 400 triệu bảng.

Ngân hàng Doanh nghiệp Anh (British Business Bank) cũng đang đầu tư song hành cùng các quỹ hưu trí, qua đó trao cho người nộp thuế cổ phần tại một số doanh nghiệp được hỗ trợ. Tuy nhiên, nỗ lực thu hút thêm vốn từ quỹ hưu trí diễn ra chậm hơn kỳ vọng của các bộ trưởng, và các nghị sĩ muốn DSIT bắt đầu đo lường xem liệu các chương trình hỗ trợ khác nhau có thực sự giúp doanh nghiệp Anh phát triển hay không, thay vì chỉ đếm số tiền đã giải ngân.

Tiền nghiên cứu vẫn dồn về London và miền Đông Nam

Báo cáo cũng đặt câu hỏi về việc nguồn tài trợ nghiên cứu thực sự chảy về đâu. London, vùng Đông Nam và miền Đông nước Anh tiếp tục nhận một nửa ngân sách của UKRI, bất chấp nhiều năm chính phủ cam kết phân bổ đầu tư đồng đều hơn trên toàn quốc.

Tỷ trọng của miền Bắc đã tăng từ 12% lên 20% trong 5 năm qua, nhưng UKRI vẫn chưa đặt ra mục tiêu tài trợ cụ thể theo vùng. Ông Clifton-Brown gọi khoảng cách này là "vẫn tiếp diễn và không thể chấp nhận", cảnh báo rằng tiến bộ đạt được có thể dễ dàng bị đảo ngược nếu không có nỗ lực có chủ đích hơn trong việc phân bổ tiền.

Nghịch lý: muốn liều lĩnh hơn nhưng quản lý dự án lại yếu kém

Trong khi các nghị sĩ muốn UKRI mạo hiểm hơn với các khoản đầu tư, họ lại tỏ ra không mấy hài lòng với cách cơ quan này quản lý một số dự án đang triển khai.

Ủy ban chỉ ra một dự án nâng cấp phòng thí nghiệm bay bị UKRI bỏ dở sau khi đã tiêu 46 triệu bảng trong tổng ngân sách 49 triệu bảng. Việc tài trợ cuối cùng bị hủy sau 5 năm kể từ quyết định nâng cấp máy bay, khiến các nghị sĩ đặt câu hỏi vì sao không dừng sớm hơn.

Ở một diễn biến khác, khoảng 45% cơ sở hạ tầng của Hội đồng Khoa học và Công nghệ (STFC) đang trong tình trạng không thể chấp nhận được, và chi phí khôi phục các hạ tầng nghiên cứu do trường đại học sở hữu về trạng thái hoạt động đầy đủ ước tính lên tới 5,6 tỷ bảng.

PAC cũng chỉ trích UKRI không đảm bảo được máy thay thế cho siêu máy tính quốc gia ARCHER2 sẵn sàng trước khi máy hiện tại ngừng hoạt động, dẫn tới khoảng trống dự kiến kéo dài 13 tháng.

Có thể nói, Whitehall đã thành thạo nghệ thuật chi tiền cho đổi mới sáng tạo, nhưng việc thu hồi lại khoản nào đó thì lại là câu chuyện hoàn toàn khác.

Góc nhìn cho Việt Nam

Câu chuyện của nước Anh là bài học đáng tham khảo với Việt Nam trong bối cảnh các quỹ phát triển khoa học công nghệ quốc gia và các chương trình hỗ trợ khởi nghiệp đang được đẩy mạnh. Việc nhà nước tài trợ nghiên cứu nhưng không có cơ chế chia sẻ lợi ích khi doanh nghiệp thành công đồng nghĩa với việc xã hội gánh rủi ro còn lợi nhuận lại tập trung ở một nhóm nhỏ. Song song đó, việc phân bổ ngân sách nghiên cứu tập trung quá mức ở một vài địa phương cũng là vấn đề mà các nhà hoạch định chính sách công nghệ Việt Nam nên cân nhắc khi thiết kế cơ chế tài trợ.