Nhà toán học hàng đầu thừa nhận 'vô cùng khiếp sợ' trước những đột phá AI trong toán học

Giáo sư Steven Strogatz của Đại học Cornell vừa chia sẻ với tạp chí WIRED rằng ông cảm thấy "vô cùng khiếp sợ" trước những bước tiến của trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực toán học. Ông ví thời điểm hiện tại như một bộ phim kinh dị, nơi AI - được điều khiển bởi những hệ thống mà con người chưa hiểu rõ - đang ngày càng tiến gần hơn đến vai trò của các nhà toán học. Câu chuyện này đặt ra câu hỏi lớn: liệu con người có còn là chủ thể của tri thức toán học?

Loạt đột phá gây chấn động giới toán học

Chỉ trong vài tuần gần đây, hàng loạt tuyên bố gây sốc đã làm rung chuyển giới toán học toàn cầu. OpenAI tuyên bố đã huy động hàng chục nghìn tác nhân AI (AI agent) để giải một bài toán tồn tại 90 năm với giải thưởng trị giá 1 triệu USD. Lời giải này dựa trên chiến lược do hai nhà toán học người Tây Ban Nha là Diego Córdoba và Luis Martínez-Zoroa phát triển, tuy nhiên vẫn cần được kiểm chứng độc lập.

Trong khi đó, Anthropic cho biết mô hình Claude đã chứng minh được 29.500 định lý nhỏ trong quá trình hình thức hóa chứng minh cho Định lý cuối cùng của Fermat - dự án mà nhiều nhà toán học đã theo đuổi suốt nhiều năm. Hồi tháng 8, OpenAI cũng công bố những tiến bộ trên 10 bài toán toán học lâu đời khác.

Steven Strogatz và Alex Townsend, ảnh: Sheryl Sinkow

"Tôi nghĩ năm 2026 sẽ được ghi nhớ như một năm kỳ diệu (annus mirabilis) hoặc khủng khiếp (annus horribilis) đối với toán học, bởi vì quá nhiều thứ đã xảy ra," Strogatz nói.

Cuộc đua giành ánh hào quang của các tập đoàn công nghệ

Theo nhà toán học này, việc giải bài toán Navier-Stokes - bài toán về sự tồn tại và tính trơn của nghiệm phương trình chất lỏng - không thực sự hữu ích cho các kỹ sư xây dựng hay khí động học. Ông thẳng thắn nhận định:

"Đây là một công cụ tiếp thị để họ chứng minh cỗ máy của mình tốt đến mức nào. Không ai quan tâm đến bài toán kỳ dị Navier-Stokes; chỉ một nhóm rất nhỏ các nhà toán học thuần túy mới để tâm. Nó không ảnh hưởng đến ai cả, ngoại trừ việc OpenAI có thể kiếm được hàng nghìn tỷ đô khi cho thấy họ giỏi hơn Anthropic."

Đáng chú ý, câu chuyện còn bị phủ bóng bởi tranh cãi về quyền ghi công. Nhà toán học Tristan Buckmaster cáo buộc OpenAI vội vàng công bố sau khi biết về công trình của ông cùng nhà nghiên cứu Levent Alpöge của Anthropic, và còn tìm cách gây ảnh hưởng đến việc ai được ghi công.

Strogatz bày tỏ sự cảm thông với những người đã dành cả sự nghiệp cho bài toán này: "Tôi rất muốn thấy Córdoba và Martínez-Zoroa nhận được số tiền, nhưng cũng có một cặp người khác cần được nhắc đến... Tôi thấy tiếc cho Buckmaster khi ông ấy sẽ không nhận được thứ mà mình đã cống hiến cả sự nghiệp."

Chân dung nhà toán học Steven Strogatz

Khi AI vượt qua đỉnh cao của con người

Cảm giác bị đe dọa không chỉ đến từ Strogatz. Đồng tác giả cuốn sách của ông, Alex Townsend, người từng dùng ChatGPT để giải một bài toán đại số tuyến tính số tồn tại nhiều thập kỷ, đã thổ lộ:

"Tôi thực sự thấy khó chịu khi đã dành 15 năm cuộc đời để nghiên cứu toán học, ở thời điểm sự nghiệp sung mãn nhất, đỉnh cao nhất thì kỹ năng đỉnh cao đó không còn nữa. Có thứ gì đó có thể vượt qua tôi."

Townsend thừa nhận anh cảm thấy mình không còn là người đứng ở biên giới của tri thức, mà chỉ là người điều khiển một tác nhân AI - cảm giác hoàn toàn khác biệt: "Tôi cảm thấy bị đe dọa hoàn toàn."

Vai trò mới của con người: người phiên dịch tri thức

Dù vậy, Strogatz cho rằng con người vẫn có vai trò nhất định trong ngắn hạn. Ông gọi đó là "tiêu hóa chứng minh" - diễn giải các kết quả AI tìm ra thành ngôn ngữ mà con người hiểu và trân trọng. Hiện tại, khả năng này vẫn tốt nhất ở các chuyên gia con người, nhưng ông dự đoán máy móc sẽ sớm vượt qua.

Ông cũng lưu ý rằng các lĩnh vực toán ứng dụng "lộn xộn" hơn vì gắn với thế giới thực, nên sẽ kháng cự AI lâu hơn. Kinh tế học, quan hệ quốc tế hay xã hội học có thể an toàn trong một thời gian. Nhưng ngay cả khiếu thẩm mỹ toán học - việc phân định bài toán nào "thú vị" với con người - cũng có thể bị máy móc học hỏi và làm tốt.

Toán học thuần túy: giữa cách mạng và tàn phá

Strogatz thừa nhận sự phân hóa trong cộng đồng:

• Những người chỉ quan tâm đến đáp án sẽ hài lòng khi câu hỏi được giải.
• Những người yêu thích chính quá trình tư duy sẽ thấy mất mát.

Mặt tích cực, AI cũng đang dân chủ hóa toán học khi mọi người đều có thể tham gia. Nhưng động lực lớn nhất của nhiều nhà toán học - khao khát là người đầu tiên chinh phục đỉnh núi cao nhất - sẽ biến mất, bởi "máy móc sẽ luôn đến đó trước chúng ta."

"Nếu như toán học chỉ còn là một trò chơi đẹp đẽ mà chúng ta chỉ đứng hạng nhì, nhưng vẫn thích chơi - liệu đó có phải tương lai của toán học? Nó có thể như vậy, nhưng kéo theo nhiều hệ lụy," ông trăn trở.

Con chim hoàng yến trong mỏ than

Câu hỏi lớn nhất mà Strogatz đặt ra vượt ra ngoài toán học. Ông tin rằng toán là chiến trường đầu tiên nơi con người đứng trước nguy cơ đánh mất sự thấu hiểu - và may mắn thay, cái giá phải trả còn thấp so với các lĩnh vực khác.

"Liệu chúng ta có phải là con chim hoàng yến trong mỏ than cho những gì sắp xảy đến với toàn nhân loại?"

Đối với độc giả công nghệ Việt Nam, câu chuyện này là lời nhắc nhở rằng làn sóng AI không chỉ thay đổi các ngành nghề sản xuất, dịch vụ hay lập trình, mà còn len lỏi vào tận những lĩnh vực được coi là đỉnh cao trí tuệ của con người. Các chuyên gia và sinh viên Việt Nam trong ngành toán, khoa học cơ bản có thể cần sớm làm quen với việc cộng tác cùng AI thay vì cạnh tranh với nó - bởi theo Strogatz, "bạn sẽ không thể cạnh tranh nếu không có AI trong tương lai."