Ô nhiễm ánh sáng: Khi bầu trời đêm ngày càng sáng hơn 10% mỗi năm

Bầu trời đêm đang sáng dần lên khoảng 10% mỗi năm, và hiện có tới 80% dân số thế giới sống dưới bầu trời bị ô nhiễm ánh sáng. Từ đèn đường, đèn bãi đỗ xe cho tới các vệ tinh nhân tạo đang phủ kín quỹ đạo, bóng tối đang dần trở thành một thứ xa xỉ. Câu hỏi đặt ra là liệu công nghệ và các quy định đô thị có thể trả lại màn đêm cho con người và muôn loài hay không.

Dải Ngân Hà trên bầu trời đêm gần Mount Pinos, California

Bóng tối đang dần biến mất khỏi đời sống đô thị

Mỗi đêm, chúng ta có thể tắt đèn trong phòng mình, nhưng không thể làm gì với ánh sáng từ hành lang, bãi đỗ xe hay đèn đường đang rỉ qua khe cửa. Với những người sống ở các đô thị lớn như Portland (Mỹ), bóng tối thật sự gần như đã trở thành một ký ức xa vời.

Chính vì vậy, những chuyến đi tới vùng nông thôn hẻo lánh — nơi thuộc mạng lưới International Dark Sky Places — lại mang đến trải nghiệm gần như choáng ngợp. Ở đó, người ta có thể nằm giữa đồng cỏ và ngắm nhìn Sao Kim, Sao Chức Nữ, các chòm sao Đại Hùng, Tiểu Hùng, Thiên Nga, Tiên Hậu, cho tới khi dải Ngân Hà hiện lên như một vệt sáng vắt ngang bầu trời.

"Khi dải Ngân Hà xuất hiện, chúng tôi im lặng. Tôi nằm trên tấm chăn và nhìn lên cho tới khi cảm thấy mình thật nhỏ bé."

Nhưng ngay cả ở nơi được bảo vệ như vậy, các vệ tinh nhân tạo vẫn len lỏi vào khung cảnh. Chúng sáng đến mức mắt người liên tục bị hút theo, và đó chính là dấu hiệu cho thấy ô nhiễm ánh sáng không còn chỉ đến từ mặt đất.

Không phải cứ nhiều đèn là tốt

Việc bảo vệ bóng tối không có nghĩa là tắt hết đèn đường. Câu hỏi hợp lý hơn là: liệu mỗi gara có thật sự cần những chiếc đèn pha trắng sáng rực? Việc thay thế bằng loại đèn đủ sáng để làm đúng chức năng, và không sáng hơn có thể giúp nhiều người không phải lái xe hàng giờ đồng hồ chỉ để ngắm bầu trời đêm đúng nghĩa.

Để giữ được bóng tối, cần có quy định và chế tài rõ ràng về:

• Nhiệt độ màu của đèn (ánh sáng vàng ấm thân thiện với sinh thái hơn ánh sáng trắng lạnh)
• Hướng chiếu của đèn, tránh chiếu thẳng lên trời
• Độ sáng tối đa cho phép
• Mật độ lắp đặt, tránh lắp ba đèn khi một đèn là đủ

Một số cộng đồng đã đi trước từ rất lâu. Flagstaff, Arizona là thành phố đầu tiên ban hành quy định chiếu sáng ngoài trời vào năm 1958, và đến năm 2001 trở thành Dark Sky City đầu tiên được công nhận. Các quy định ở đây kiểm soát lượng ánh sáng, loại đèn và hướng chiếu. Tiểu bang New York hiện đang cân nhắc Dark Skies Protection Act, dự luật sẽ siết chặt chiếu sáng ngoài trời — kể cả ở thành phố được mệnh danh là "không bao giờ ngủ".

Điều đáng chú ý là chỉ cần một luật phân vùng mới, hoặc đơn giản là một quy định về độ sáng đèn pha ô tô, cũng có thể góp phần bảo vệ màn đêm tại địa phương bạn.

Bóng tối là môi trường sống, không chỉ là cảnh đẹp

Truy cập vào bóng tối không chỉ phục vụ nhu cầu ngắm sao. Màn đêm là một môi trường sống theo đúng nghĩa sinh thái. Ánh sáng nhân tạo gây nhiễu loạn cho các loài dùng mặt trăng để định hướng:

• Rùa con biển bò nhầm về phía bãi đỗ xe thay vì ra biển
• Bướm đêm bay vòng quanh bóng đèn cho tới kiệt sức
• Đom đóm và ếch bị gián đoạn tập tính giao phối
• Chim di cư bị lệch hướng bởi ánh sáng rực rỡ của các đô thị lớn

Tác động của ô nhiễm ánh sáng còn kéo dài đến tận ban ngày. Nghiên cứu cho thấy ánh sáng nhân tạo phá vỡ quan hệ giữa thực vật và loài thụ phấn, làm thay đổi thời điểm ra hoa của cây cối, và gây rối loạn nhịp sinh học ở mọi sinh vật — bao gồm cả con người. Dù là ánh sáng nhân tạo trong nhà hay rỉ qua cửa sổ ban đêm, chúng ta vẫn cần bóng tối để nghỉ ngơi, hồi phục và duy trì sức khỏe.

Khu vực trung tâm thành phố Portland, Oregon được chiếu sáng rực rỡ

Mối đe dọa mới đến từ... bầu trời

Phần lớn ô nhiễm ánh sáng đến từ đèn đường, tòa nhà, bãi đỗ xe và sân thể thao sáng suốt đêm. Nhưng một nguồn ô nhiễm mới đang xuất hiện ngay từ không gian: các vệ tinh.

Hiện có hơn 11.000 vệ tinh Starlink đang hoạt động trên quỹ đạo, và con số này vẫn tiếp tục tăng. Thậm chí có công ty muốn cung cấp ánh sáng mặt trời nhân tạo theo yêu cầu, dùng vệ tinh chiếu sáng các vùng đất rộng tới gần 5 km. Đáng lo ngại hơn, các vật thể phóng lên không gian không bắt buộc phải qua đánh giá tác động môi trường, kể cả khi chúng ảnh hưởng trực tiếp đến sự sống trên Trái Đất.

Các biện pháp "thân thiện với bóng tối" như che chắn và hướng đèn đúng cách sẽ không giải quyết được vấn đề vệ tinh. Đây là bài toán mà cả ngành công nghệ vũ trụ lẫn cơ quan quản lý cần vào cuộc.

Bóng tối có thể thuộc về tất cả chúng ta

Các vì sao lưu giữ lịch sử nhân loại: chúng từng là bản đồ, lịch, điềm báo và cột mốc chỉ đường. Khi trời tối, các chòm sao giúp con người tìm đường về nhà. Giờ đây, bầu trời đêm lại trở thành một điểm đến du lịch, và vô tình trở nên xa tầm với của những người không có thời gian hay điều kiện để đi tìm nó.

Mọi người thư giãn trong một công viên sáng đèn ở New York

Quyền được sống trong bóng tối không có nghĩa là mọi thành phố sẽ giống vùng nông thôn Oregon. Nó chỉ có nghĩa là sau khi trời tối, sẽ có thêm vài ngôi sao hiện lên, thêm vài sinh vật được nghỉ ngơi, và tất cả chúng ta — dù ở đâu — có thêm một lý do để ngước nhìn lên.

Với các đô thị đang phát triển nhanh như ở Việt Nam, đây có thể là thời điểm phù hợp để đưa tiêu chuẩn chiếu sáng thông minh vào quy hoạch đô thị ngay từ đầu, thay vì phải sửa sai sau khi bầu trời đêm đã biến mất.